De Muysc cubun - Lengua Muisca
I. sq. intr. Trabajar.
Pret. choquy/choque. Imp. achocu.Plantilla:par
Paradigma verbal: cho (sq. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | i-cho | i-cho-squa | i-cho-nga | i-cho-iua |
| neg. | i-cho-za | i-cho-squa-za | i-cho-zi-nga | i-cho-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-cho | m-cho-squa | m-cho-nga | m-cho-iua |
| neg. | m-cho-za | m-cho-squa-za | m-cho-zi-nga | m-cho-za-n iua |
| 3.ª | a-cho | a-cho-squa | a-cho-nga | a-cho-iua |
| neg. | a-cho-za | a-cho-squa-za | a-cho-zi-nga | a-cho-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-cho | chi-cho-squa | chi-cho-nga | chi-cho-iua |
| neg. | chi-cho-za | chi-cho-squa-za | chi-cho-zi-nga | chi-cho-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-cho | mi-cho-squa | mi-cho-nga | mi-cho-iua |
| neg. | mi-cho-za | mi-cho-squa-za | mi-cho-zi-nga | mi-cho-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-cho-ia | cha-cho-sca | cha-cho-nga | cha-cho-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-cho-ia | ma-cho-sca | ma-cho-nga | ma-cho-nguepqua |
| 3.ª | a-cho-ia | a-cho-sca | a-cho-nga | a-cho-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-cho-ia | chi-cho-sca | chi-cho-nga | chi-cho-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-cho-ia | mi-cho-sca | mi-cho-nga | mi-cho-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-cho-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-cho-ua |
Trabajar. Ichosqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 121r Ms. 158. Voc. fol. fol 121r
Deʃta regla general ʃe ʃacan los verbos ʃiguientes...// 13. Cħoſquâ: por trabajar... En todos los quales verbos ſe quitàra la particula, ſquà, y en ſu lugar ſe pondra eſta particula, qɤ... (Dueñas G., Gómez D. & Melo L, 2011.) - 71v Gra. Lu. fol. fol 71v
Si oi es día de trauajo trabajad, y çi no es día de trauajo no trauajéis, fa chocc aguenan pquyn michocanga choquenzacan // michozinga. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 58v Ms. 158. Voc. fol. fol 58v
travajar = ichosqua. imp. achocu, machoca. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - 41r Ms. 2922. Voc. fol. fol 41r
uwa central: ruonro - Trabajar día tras día (Headland
)
II. sq. tr. Ablandar la masa, trabajarla.
Paradigma verbal: cho (sq. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-cho | z-b-cho-squa | z-b-cho-nga | z-b-cho-iua |
| neg. | z-b-cho-za | z-b-cho-squa-za | z-b-cho-zi-nga | z-b-cho-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-cho | m-m-cho-squa | m-m-cho-nga | m-m-cho-iua |
| neg. | m-m-cho-za | m-m-cho-squa-za | m-m-cho-zi-nga | m-m-cho-za-n iua |
| 3.ª | a-b-cho | a-b-cho-squa | a-b-cho-nga | a-b-cho-iua |
| neg. | a-b-cho-za | a-b-cho-squa-za | a-b-cho-zi-nga | a-b-cho-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-cho | chi-b-cho-squa | chi-b-cho-nga | chi-b-cho-iua |
| neg. | chi-b-cho-za | chi-b-cho-squa-za | chi-b-cho-zi-nga | chi-b-cho-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-cho | mi-b-cho-squa | mi-b-cho-nga | mi-b-cho-iua |
| neg. | mi-b-cho-za | mi-b-cho-squa-za | mi-b-cho-zi-nga | mi-b-cho-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-cho-ia | cha-cho-sca | cha-cho-nga | cha-cho-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-cho-ia | ma-cho-sca | ma-cho-nga | ma-cho-nguepqua |
| 3.ª | cho-ia | cho-sca | cho-nga | cho-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-cho-ia | chi-cho-sca | chi-cho-nga | chi-cho-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-cho-ia | mi-cho-sca | mi-cho-nga | mi-cho-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | cho-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | cho-ua |
Ablandar la masa del maíz. Bchoscua [o] bgachasúca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 1v Ms. 158. Voc. fol. fol 1v
Ver también "Ablandar la masa": chosqua(2), gachasuca
III. sq. intr. Meter la mano.
Paradigma verbal: cho (sq. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | i-cho | i-cho-squa | i-cho-nga | i-cho-iua |
| neg. | i-cho-za | i-cho-squa-za | i-cho-zi-nga | i-cho-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-cho | m-cho-squa | m-cho-nga | m-cho-iua |
| neg. | m-cho-za | m-cho-squa-za | m-cho-zi-nga | m-cho-za-n iua |
| 3.ª | a-cho | a-cho-squa | a-cho-nga | a-cho-iua |
| neg. | a-cho-za | a-cho-squa-za | a-cho-zi-nga | a-cho-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-cho | chi-cho-squa | chi-cho-nga | chi-cho-iua |
| neg. | chi-cho-za | chi-cho-squa-za | chi-cho-zi-nga | chi-cho-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-cho | mi-cho-squa | mi-cho-nga | mi-cho-iua |
| neg. | mi-cho-za | mi-cho-squa-za | mi-cho-zi-nga | mi-cho-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-cho-ia | cha-cho-sca | cha-cho-nga | cha-cho-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-cho-ia | ma-cho-sca | ma-cho-nga | ma-cho-nguepqua |
| 3.ª | a-cho-ia | a-cho-sca | a-cho-nga | a-cho-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-cho-ia | chi-cho-sca | chi-cho-nga | chi-cho-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-cho-ia | mi-cho-sca | mi-cho-nga | mi-cho-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-cho-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-cho-ua |
Meter la mano en la uasija. Tinajac ichosqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 87v Ms. 158. Voc. fol. fol 87v
- 1. zis a~. Me abraza.
Abraçar. Es ichosqua, mis ichosqua, miis ichosqua: abráçole, abráçote, abraçoos a bosotros. Zis achosqua, él me abraça a mí; chiis achosqua, él nos abraça a nosotros. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 2v Ms. 158. Voc. fol. fol 2v
y en este v[er]bo, es ichosqua, abrasalle; abraçalle, yo no le abraçé, esan ichoza, y así de los demás. [sic] (González, 1987) - 3r Ms. 158. Mod. fol. fol 3r
Ver también "Abrazar": i, quysqua(2), zasqua
IV. sq. tr. Alargar, estirar. (Requiere de los adverbios de movimiento ia y si.)
Paradigma verbal: cho (sq. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-cho | z-b-cho-squa | z-b-cho-nga | z-b-cho-iua |
| neg. | z-b-cho-za | z-b-cho-squa-za | z-b-cho-zi-nga | z-b-cho-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-cho | m-m-cho-squa | m-m-cho-nga | m-m-cho-iua |
| neg. | m-m-cho-za | m-m-cho-squa-za | m-m-cho-zi-nga | m-m-cho-za-n iua |
| 3.ª | a-b-cho | a-b-cho-squa | a-b-cho-nga | a-b-cho-iua |
| neg. | a-b-cho-za | a-b-cho-squa-za | a-b-cho-zi-nga | a-b-cho-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-cho | chi-b-cho-squa | chi-b-cho-nga | chi-b-cho-iua |
| neg. | chi-b-cho-za | chi-b-cho-squa-za | chi-b-cho-zi-nga | chi-b-cho-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-cho | mi-b-cho-squa | mi-b-cho-nga | mi-b-cho-iua |
| neg. | mi-b-cho-za | mi-b-cho-squa-za | mi-b-cho-zi-nga | mi-b-cho-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-cho-ia | cha-cho-sca | cha-cho-nga | cha-cho-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-cho-ia | ma-cho-sca | ma-cho-nga | ma-cho-nguepqua |
| 3.ª | cho-ia | cho-sca | cho-nga | cho-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-cho-ia | chi-cho-sca | chi-cho-nga | chi-cho-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-cho-ia | mi-cho-sca | mi-cho-nga | mi-cho-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | cho-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | cho-ua |
- 1. si b~. Estirar hacia acá.
Alargar otra cosa a çiacá. Sibchosqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 10r Ms. 158. Voc. fol. fol 10r
- 2. ai b~. Estirar hacia acá.
Alargar otra cosa a çiallá. Aibchosqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 10r Ms. 158. Voc. fol. fol 10r
- 3. zpquaca b~. Estirar los brazos.
Abraçar desonestamente. Zepuac zbchosqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 2v Ms. 158. Voc. fol. fol 2v
Abraçar...Pquacazebchosqua: hoc ant. verbum pertinet ad amplexus inhonestos. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - 1v Ms. 2923. fol. fol 1v
