De Muysc cubun - Lengua Muisca

Revisión del 15:53 22 mar 2024 de Diegomez (discusión | contribs.) (Variable proto)

tohotynsuca#I su. intr. Reventarse.  || tohotynsuca#II su. tr. Reventar.  || tohotynsuca#III  || tohotynsuca#IV  || tohotynsuca#V  || tohotynsuca#L I

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

tohotynsuca

Fon. Gonz.*/tohotɨnsuka/ Cons. */tohotɨnsuka/
Morf. tohoty -n(2) -suca
    {{{GRUPO}}}
    I. su. intr. Reventarse. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: tohotyn (su. intr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.i-tohotyni-tohotyn-sucai-tohotyn-nyngai-tohotyn-iua
    neg.i-tohotyn-zai-tohotyn-suca-zai-tohotyn-zi-ngai-tohotyn-za-n iua
    2.ª sg.m-tohotynm-tohotyn-sucam-tohotyn-nyngam-tohotyn-iua
    neg.m-tohotyn-zam-tohotyn-suca-zam-tohotyn-zi-ngam-tohotyn-za-n iua
    3.ªa-tohotyna-tohotyn-sucaa-tohotyn-nyngaa-tohotyn-iua
    neg.a-tohotyn-zaa-tohotyn-suca-zaa-tohotyn-zi-ngaa-tohotyn-za-n iua
    1.ª pl.chi-tohotynchi-tohotyn-sucachi-tohotyn-nyngachi-tohotyn-iua
    neg.chi-tohotyn-zachi-tohotyn-suca-zachi-tohotyn-zi-ngachi-tohotyn-za-n iua
    2.ª pl.mi-tohotynmi-tohotyn-sucami-tohotyn-nyngami-tohotyn-iua
    neg.mi-tohotyn-zami-tohotyn-suca-zami-tohotyn-zi-ngami-tohotyn-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-tohotyn-uacha-tohotyn-sucacha-tohotyn-nyngacha-tohotyn-nynguepqua
    2.ª sg.ma-tohotyn-uama-tohotyn-sucama-tohotyn-nyngama-tohotyn-nynguepqua
    3.ªa-tohotyn-uaa-tohotyn-sucaa-tohotyn-nyngaa-tohotyn-nynguepqua
    1.ª pl.chi-tohotyn-uachi-tohotyn-sucachi-tohotyn-nyngachi-tohotyn-nynguepqua
    2.ª pl.mi-tohotyn-uami-tohotyn-sucami-tohotyn-nyngami-tohotyn-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)a-tohotyn-u
    2.ª pl. (Imp.)a-tohotyn-ua
    Reventar. Neutros = Zepin zynsucazeposynsuca, itohotynsuca. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 36v
    Ver también "Reventar": pinzynsuca, pinzysuca, posysuca, tohotynsuca, tohotysuca
    Ver muisquismo totear.
    Comentarios: Según el DLE, de btohotynsuca proviene la palabra tote muy usada en la zona andina Colombiana.


    II. su. tr. Reventar. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: tohotyn (su. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-tohotynz-b-tohotyn-sucaz-b-tohotyn-nyngaz-b-tohotyn-iua
    neg.z-b-tohotyn-zaz-b-tohotyn-suca-zaz-b-tohotyn-zi-ngaz-b-tohotyn-za-n iua
    2.ª sg.m-m-tohotynm-m-tohotyn-sucam-m-tohotyn-nyngam-m-tohotyn-iua
    neg.m-m-tohotyn-zam-m-tohotyn-suca-zam-m-tohotyn-zi-ngam-m-tohotyn-za-n iua
    3.ªa-b-tohotyna-b-tohotyn-sucaa-b-tohotyn-nyngaa-b-tohotyn-iua
    neg.a-b-tohotyn-zaa-b-tohotyn-suca-zaa-b-tohotyn-zi-ngaa-b-tohotyn-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-tohotynchi-b-tohotyn-sucachi-b-tohotyn-nyngachi-b-tohotyn-iua
    neg.chi-b-tohotyn-zachi-b-tohotyn-suca-zachi-b-tohotyn-zi-ngachi-b-tohotyn-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-tohotynmi-b-tohotyn-sucami-b-tohotyn-nyngami-b-tohotyn-iua
    neg.mi-b-tohotyn-zami-b-tohotyn-suca-zami-b-tohotyn-zi-ngami-b-tohotyn-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-tohotyn-uacha-tohotyn-sucacha-tohotyn-nyngacha-tohotyn-nynguepqua
    2.ª sg.ma-tohotyn-uama-tohotyn-sucama-tohotyn-nyngama-tohotyn-nynguepqua
    3.ªtohotyn-uatohotyn-sucatohotyn-nyngatohotyn-nynguepqua
    1.ª pl.chi-tohotyn-uachi-tohotyn-sucachi-tohotyn-nyngachi-tohotyn-nynguepqua
    2.ª pl.mi-tohotyn-uami-tohotyn-sucami-tohotyn-nyngami-tohotyn-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)tohotyn-u
    2.ª pl. (Imp.)tohotyn-ua
    Reventar otra cosa. = Zepinzysuca. l. Zeposysuca. l. Zebtohotysuca. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 36v
    Ver también "Reventar": pinzynsuca, pinzysuca, posysuca, tohotynsuca, tohotysuca