De Muysc cubun - Lengua Muisca

m
m
Línea 10: Línea 10:
  
 
{{sema|Reñir}}
 
{{sema|Reñir}}
 +
 +
{{II| sq. tr. | Embestir, golpear. (Correlativo del anterior.)}}
 +
 +
:1. '''amuys ~'''. Embestir a alguien, darle golpes.
 +
{{voc_158|Acometer a otro. ''Amuys zemisqua'' [o] ''amuys bcasqua; bcaque''.|fol 4v}}
 +
 +
:2. '''hycazies ~'''. Despeñar.
 +
{{voc_158|Despeñarse. ''Hyiazies zemisqua'' [o] ''hycazies bcasqua''. Pretérito, ''bcaque''.|fol 56r}}
  
 
{{II| sq. tr. | Comer cosas duras, morder.}} (Pretérito: ''[[pre::bca]]''. Imperativo: ''[[imp::co]]''. Participios: ''chaquiesca, chacaia, chaquienga'').
 
{{II| sq. tr. | Comer cosas duras, morder.}} (Pretérito: ''[[pre::bca]]''. Imperativo: ''[[imp::co]]''. Participios: ''chaquiesca, chacaia, chaquienga'').
Línea 17: Línea 25:
  
 
{{sema|Comer}}
 
{{sema|Comer}}
{{tun|cohnro|Comer algo que se tiene que masticar|Headland}}
+
{{cognados
 +
|tuf_e = cohnro
 +
|tuf_m = Comer algo que se tiene que masticar
 +
|tuf_a = Headland}}
  
 
:2. Dicho de un ave o insecto: picar.
 
:2. Dicho de un ave o insecto: picar.

Revisión del 01:43 21 abr 2012

Plantilla:MUYSKA1


I. sq. intr. Pelear. 
Conjugar
Paradigma verbal: ca (sq. intr.)
Serie de Flexión Verbal
PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
1.ª sg.z-caz-ca-squaz-ca-ngaz-ca-iua
neg.z-ca-zaz-ca-squa-zaz-ca-zi-ngaz-ca-za-n iua
2.ª sg.m-cam-ca-squam-ca-ngam-ca-iua
neg.m-ca-zam-ca-squa-zam-ca-zi-ngam-ca-za-n iua
3.ªa-caa-ca-squaa-ca-ngaa-ca-iua
neg.a-ca-zaa-ca-squa-zaa-ca-zi-ngaa-ca-za-n iua
1.ª pl.chi-cachi-ca-squachi-ca-ngachi-ca-iua
neg.chi-ca-zachi-ca-squa-zachi-ca-zi-ngachi-ca-za-n iua
2.ª pl.mi-cami-ca-squami-ca-ngami-ca-iua
neg.mi-ca-zami-ca-squa-zami-ca-zi-ngami-ca-za-n iua
Serie de Nominalización
PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
1.ª sg.cha-ca-iacha-ca-scacha-ca-ngacha-ca-nguepqua
2.ª sg.ma-ca-iama-ca-scama-ca-ngama-ca-nguepqua
3.ªa-ca-iaa-ca-scaa-ca-ngaa-ca-nguepqua
1.ª pl.chi-ca-iachi-ca-scachi-ca-ngachi-ca-nguepqua
2.ª pl.mi-ca-iami-ca-scami-ca-ngami-ca-nguepqua
Modo Imperativo
PersonaForma Única
2.ª sg. (Imp.)a-ca-u
2.ª pl. (Imp.)a-ca-ua

Pelear. Zecasqua [o] caquez bquysqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 96v Ms. 158. Voc. fol. fol 96v

Ver también "Reñir": caque, casqua(2), fihisuagosqua, inago, inagosqua, quysqua


II. sq. tr. Embestir, golpear. (Correlativo del anterior.) 
Conjugar
Paradigma verbal: ca (sq. tr.)
Serie de Flexión Verbal
PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
1.ª sg.z-b-caz-b-ca-squaz-b-ca-ngaz-b-ca-iua
neg.z-b-ca-zaz-b-ca-squa-zaz-b-ca-zi-ngaz-b-ca-za-n iua
2.ª sg.m-m-cam-m-ca-squam-m-ca-ngam-m-ca-iua
neg.m-m-ca-zam-m-ca-squa-zam-m-ca-zi-ngam-m-ca-za-n iua
3.ªa-b-caa-b-ca-squaa-b-ca-ngaa-b-ca-iua
neg.a-b-ca-zaa-b-ca-squa-zaa-b-ca-zi-ngaa-b-ca-za-n iua
1.ª pl.chi-b-cachi-b-ca-squachi-b-ca-ngachi-b-ca-iua
neg.chi-b-ca-zachi-b-ca-squa-zachi-b-ca-zi-ngachi-b-ca-za-n iua
2.ª pl.mi-b-cami-b-ca-squami-b-ca-ngami-b-ca-iua
neg.mi-b-ca-zami-b-ca-squa-zami-b-ca-zi-ngami-b-ca-za-n iua
Serie de Nominalización
PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
1.ª sg.cha-ca-iacha-ca-scacha-ca-ngacha-ca-nguepqua
2.ª sg.ma-ca-iama-ca-scama-ca-ngama-ca-nguepqua
3.ªca-iaca-scaca-ngaca-nguepqua
1.ª pl.chi-ca-iachi-ca-scachi-ca-ngachi-ca-nguepqua
2.ª pl.mi-ca-iami-ca-scami-ca-ngami-ca-nguepqua
Modo Imperativo
PersonaForma Única
2.ª sg. (Imp.)ca-u
2.ª pl. (Imp.)ca-ua
1. amuys ~. Embestir a alguien, darle golpes.

Acometer a otro. Amuys zemisqua [o] amuys bcasqua; bcaque. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 4v Ms. 158. Voc. fol. fol 4v

2. hycazies ~. Despeñar.

Despeñarse. Hyiazies zemisqua [o] hycazies bcasqua. Pretérito, bcaque. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 56r Ms. 158. Voc. fol. fol 56r


II. sq. tr. Comer cosas duras, morder. 
Conjugar
Paradigma verbal: ca (sq. tr.)
Serie de Flexión Verbal
PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
1.ª sg.z-b-caz-b-ca-squaz-b-ca-ngaz-b-ca-iua
neg.z-b-ca-zaz-b-ca-squa-zaz-b-ca-zi-ngaz-b-ca-za-n iua
2.ª sg.m-m-cam-m-ca-squam-m-ca-ngam-m-ca-iua
neg.m-m-ca-zam-m-ca-squa-zam-m-ca-zi-ngam-m-ca-za-n iua
3.ªa-b-caa-b-ca-squaa-b-ca-ngaa-b-ca-iua
neg.a-b-ca-zaa-b-ca-squa-zaa-b-ca-zi-ngaa-b-ca-za-n iua
1.ª pl.chi-b-cachi-b-ca-squachi-b-ca-ngachi-b-ca-iua
neg.chi-b-ca-zachi-b-ca-squa-zachi-b-ca-zi-ngachi-b-ca-za-n iua
2.ª pl.mi-b-cami-b-ca-squami-b-ca-ngami-b-ca-iua
neg.mi-b-ca-zami-b-ca-squa-zami-b-ca-zi-ngami-b-ca-za-n iua
Serie de Nominalización
PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
1.ª sg.cha-ca-iacha-ca-scacha-ca-ngacha-ca-nguepqua
2.ª sg.ma-ca-iama-ca-scama-ca-ngama-ca-nguepqua
3.ªca-iaca-scaca-ngaca-nguepqua
1.ª pl.chi-ca-iachi-ca-scachi-ca-ngachi-ca-nguepqua
2.ª pl.mi-ca-iami-ca-scami-ca-ngami-ca-nguepqua
Modo Imperativo
PersonaForma Única
2.ª sg. (Imp.)ca-u
2.ª pl. (Imp.)ca-ua

(Pretérito: bca. Imperativo: co. Participios: chaquiesca, chacaia, chaquienga).

1. Comer cosas duras.

Comer maíz, carne, queso, fruta y cosas duras como, bizcocho, confitura y cosas así. Bcasqua. Pretérito, // bca. Ymperatiuo, co. Partiçipios: chaquiesca, chacaia, chaquienga. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 40v Ms. 158. Voc. fol. fol 40v

Ver también "Comer": casqua, chusqua, gamysuca, gychasuca, gyiasuca, gysqua, nysqua(2), quychquysuca, sosqua

Probables cognados chibchas:
U'wa central: cohnro - Comer algo que se tiene que masticar ( Headland, 1997 )

2. Dicho de un ave o insecto: picar.

Picarme el aue o animalexo. Chabcasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 98r Ms. 158. Voc. fol. fol 98r

3. Dicho del perro: morder.

Morder como perro. Bcasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 88r Ms. 158. Voc. fol. fol 88r

Ver también "Morder": bonsuca, casqua


-yez b~.
I. loc. v. Tener sabor a. 

Sabe a pan. Funye zabcasqua.
Sabe a tierra. Hichye zabcasqua.
Sabe a maíz. Abye zabcasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - 111v Ms. 158. Voc. fol. fol 111v