De Muysc cubun - Lengua Muisca
guahachysuca#I su. tr. Arrancar. || guahachysuca#II su. tr. Pelar (*Retirar la cobertura de algo.) || guahachysuca#III || guahachysuca#IV || guahachysuca#V || guahachysuca#L I
Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez
(2008 - 2026).
guahachysuca, guachysuca, uahachysuca
Fon. Gonz.*/ɣuahaʂɨsuka/ Cons.
*/ɣuahatʲɨsuka/
I. su. tr. Arrancar.
Paradigma verbal: guahachy (su. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-guahachy | z-b-guahachy-suca | z-b-guahachy-nynga | z-b-guahachy-iua |
| neg. | z-b-guahachy-za | z-b-guahachy-suca-za | z-b-guahachy-zi-nga | z-b-guahachy-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-guahachy | m-m-guahachy-suca | m-m-guahachy-nynga | m-m-guahachy-iua |
| neg. | m-m-guahachy-za | m-m-guahachy-suca-za | m-m-guahachy-zi-nga | m-m-guahachy-za-n iua |
| 3.ª | a-b-guahachy | a-b-guahachy-suca | a-b-guahachy-nynga | a-b-guahachy-iua |
| neg. | a-b-guahachy-za | a-b-guahachy-suca-za | a-b-guahachy-zi-nga | a-b-guahachy-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-guahachy | chi-b-guahachy-suca | chi-b-guahachy-nynga | chi-b-guahachy-iua |
| neg. | chi-b-guahachy-za | chi-b-guahachy-suca-za | chi-b-guahachy-zi-nga | chi-b-guahachy-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-guahachy | mi-b-guahachy-suca | mi-b-guahachy-nynga | mi-b-guahachy-iua |
| neg. | mi-b-guahachy-za | mi-b-guahachy-suca-za | mi-b-guahachy-zi-nga | mi-b-guahachy-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-guahachy-ua | cha-guahachy-suca | cha-guahachy-nynga | cha-guahachy-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-guahachy-ua | ma-guahachy-suca | ma-guahachy-nynga | ma-guahachy-nynguepqua |
| 3.ª | guahachy-ua | guahachy-suca | guahachy-nynga | guahachy-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-guahachy-ua | chi-guahachy-suca | chi-guahachy-nynga | chi-guahachy-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-guahachy-ua | mi-guahachy-suca | mi-guahachy-nynga | mi-guahachy-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | guahachy-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | guahachy-ua |
Arrancar. Zeguachysuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 19r
Arrancar = Zeguahachysuca. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 7r
Ver también "Arrancar": guahachysuca, gune, unsuca
Ver también "Verbos gu": guahachysuca, uaosuca, uasqua(2), uitysuca, unsuca, uquysuca, usqua(2)
uwa central: cuahchinro - Arrancar (Tegría) (Headland
)
II. su. tr. Pelar ( *Retirar la cobertura de algo.. )
Paradigma verbal: guahachy (su. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-guahachy | z-b-guahachy-suca | z-b-guahachy-nynga | z-b-guahachy-iua |
| neg. | z-b-guahachy-za | z-b-guahachy-suca-za | z-b-guahachy-zi-nga | z-b-guahachy-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-guahachy | m-m-guahachy-suca | m-m-guahachy-nynga | m-m-guahachy-iua |
| neg. | m-m-guahachy-za | m-m-guahachy-suca-za | m-m-guahachy-zi-nga | m-m-guahachy-za-n iua |
| 3.ª | a-b-guahachy | a-b-guahachy-suca | a-b-guahachy-nynga | a-b-guahachy-iua |
| neg. | a-b-guahachy-za | a-b-guahachy-suca-za | a-b-guahachy-zi-nga | a-b-guahachy-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-guahachy | chi-b-guahachy-suca | chi-b-guahachy-nynga | chi-b-guahachy-iua |
| neg. | chi-b-guahachy-za | chi-b-guahachy-suca-za | chi-b-guahachy-zi-nga | chi-b-guahachy-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-guahachy | mi-b-guahachy-suca | mi-b-guahachy-nynga | mi-b-guahachy-iua |
| neg. | mi-b-guahachy-za | mi-b-guahachy-suca-za | mi-b-guahachy-zi-nga | mi-b-guahachy-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-guahachy-ua | cha-guahachy-suca | cha-guahachy-nynga | cha-guahachy-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-guahachy-ua | ma-guahachy-suca | ma-guahachy-nynga | ma-guahachy-nynguepqua |
| 3.ª | guahachy-ua | guahachy-suca | guahachy-nynga | guahachy-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-guahachy-ua | chi-guahachy-suca | chi-guahachy-nynga | chi-guahachy-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-guahachy-ua | mi-guahachy-suca | mi-guahachy-nynga | mi-guahachy-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | guahachy-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | guahachy-ua |
Pelar = zeguahachysuca = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 96v
Ver también "Pelar":
Ver muisquismo guachapiar.
