De Muysc cubun - Lengua Muisca
m |
m (Clasificar |cit: mover {{come}}, {{sema}} y cognados a |come=, |sema*=, |cog=) |
||
| (No se muestran 17 ediciones intermedias del mismo usuario) | |||
| Línea 1: | Línea 1: | ||
{{MUI-ESP | {{MUI-ESP | ||
| − | |IPA_GONZALEZ = | + | |IPA_GONZALEZ = mʷɨtʂansuka |
|IPA_CONSTENLA = | |IPA_CONSTENLA = | ||
| − | | | + | |PROTO = |
|MORFOLOGIA = muyhyza [[-n(2)]] [[-suca]] | |MORFOLOGIA = muyhyza [[-n(2)]] [[-suca]] | ||
}} | }} | ||
| − | {{I| | + | {{I| su. intr. | Torcerse |
| − | |def = | + | |def = *dos o más hebras para producir cabuya, cuerda o hilos gruesos. También aplica para la torcedura de los nervios |
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |cit= | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | {{voc_158|Torserçe la cabuya, La Cuerda[,] Los nerbíos y otra q.l quiera cosa grueʃa <nowiki>=</nowiki> ''ys amuyhyzansuca'' <nowiki>=</nowiki>|121r}} | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | {{muisquismo|mecha}} <!-- Coloquial para ropa en Colombia --> | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |cog= | ||
| + | |||
| + | {{tuf|bayronro,_bachronro|torcer (dos hebras)|Headland}} | ||
| + | |||
| + | |sema=Torcer}} | ||
| + | |||
| + | {{II| su. intr. | Dar giros, dar tornos | ys ab~|cit= | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |sub= | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | {{subacep | ||
| + | | | ||
| + | | Revolotear. | ||
| + | | citas = | ||
| + | {{voc_158|Reuoleteando uenīr <nowiki>=</nowiki> ys amuyhyzan îe axyquy <nowiki>=</nowiki>|108v}} | ||
| + | }} | ||
| + | |||
| + | {{subacep | ||
| + | | | ||
| + | | Torcerse la cuerda o los nervios. | ||
| + | | citas = | ||
| + | {{voc_2922|Torserse la cabuya, la cuerda, los nervios y otra qualquier cosa gruesa. ''Ys amuyhyzansuca''[.]|93r}} | ||
| + | }} | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
}} | }} | ||
| − | {{voc_158| | + | |
| − | + | {{III| su. intr. | Cegarse |zupquaz ab~ | |
| + | |def = lit. torcerse 'los nervios de' la vista | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |cit= | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | {{voc_158|Çegar. ''Zupquaz amuyhyzansuca''.|46r}} | ||
| + | {{manuscrito_2923|Ciego <nowiki>=</nowiki> ''obqua muyhyza''.|15r}} | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |cog= | ||
{{tuf|bayronro,_bachronro|torcer (dos hebras)|Headland}} | {{tuf|bayronro,_bachronro|torcer (dos hebras)|Headland}} | ||
| − | + | ||
| + | }} | ||
Revisión actual - 13:26 17 sep 2025
muyhyzansuca#I su. intr. Torcerse (*dos o más hebras para producir cabuya, cuerda o hilos gruesos. También aplica para la torcedura de los nervios) || muyhyzansuca#II su. intr. Dar giros, dar tornos || muyhyzansuca#III su. intr. Cegarse (lit. torcerse 'los nervios de' la vista) || muyhyzansuca#IV || muyhyzansuca#V || muyhyzansuca#L I
Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez
(2008 - 2026).
muyhyzansuca, buyhyzansuca
Fon. Gonz.*/mʷɨtʂansuka/ Cons.
*/mʷɨhɨtsansuka/
- Revolotear. Reuoleteando uenīr = ys amuyhyzan îe axyquy = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 108v
- Torcerse la cuerda o los nervios. Torserse la cabuya, la cuerda, los nervios y otra qualquier cosa gruesa. Ys amuyhyzansuca[.] [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 93r
I. su. intr. Torcerse ( *dos o más hebras para producir cabuya, cuerda o hilos gruesos. También aplica para la torcedura de los nervios. )
Paradigma verbal: muyhyzan (su. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-muyhyzan | z-muyhyzan-suca | z-muyhyzan-nynga | z-muyhyzan-iua |
| neg. | z-muyhyzan-za | z-muyhyzan-suca-za | z-muyhyzan-zi-nga | z-muyhyzan-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-muyhyzan | m-muyhyzan-suca | m-muyhyzan-nynga | m-muyhyzan-iua |
| neg. | m-muyhyzan-za | m-muyhyzan-suca-za | m-muyhyzan-zi-nga | m-muyhyzan-za-n iua |
| 3.ª | a-muyhyzan | a-muyhyzan-suca | a-muyhyzan-nynga | a-muyhyzan-iua |
| neg. | a-muyhyzan-za | a-muyhyzan-suca-za | a-muyhyzan-zi-nga | a-muyhyzan-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-muyhyzan | chi-muyhyzan-suca | chi-muyhyzan-nynga | chi-muyhyzan-iua |
| neg. | chi-muyhyzan-za | chi-muyhyzan-suca-za | chi-muyhyzan-zi-nga | chi-muyhyzan-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-muyhyzan | mi-muyhyzan-suca | mi-muyhyzan-nynga | mi-muyhyzan-iua |
| neg. | mi-muyhyzan-za | mi-muyhyzan-suca-za | mi-muyhyzan-zi-nga | mi-muyhyzan-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-muyhyzan-ua | cha-muyhyzan-suca | cha-muyhyzan-nynga | cha-muyhyzan-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-muyhyzan-ua | ma-muyhyzan-suca | ma-muyhyzan-nynga | ma-muyhyzan-nynguepqua |
| 3.ª | a-muyhyzan-ua | a-muyhyzan-suca | a-muyhyzan-nynga | a-muyhyzan-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-muyhyzan-ua | chi-muyhyzan-suca | chi-muyhyzan-nynga | chi-muyhyzan-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-muyhyzan-ua | mi-muyhyzan-suca | mi-muyhyzan-nynga | mi-muyhyzan-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-muyhyzan-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-muyhyzan-ua |
Ver también " Torcer ": beheta, behetasuca, bususuca, muyhyzansuca, muyhyzasuca
Torserçe la cabuya, La Cuerda[,] Los nerbíos y otra q.l quiera cosa grueʃa = ys amuyhyzansuca = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 121r
Ver muisquismo mecha.
uwa central: bayronro,_bachronro - torcer (dos hebras) (Headland
)
ys ab~.
II. su. intr. Dar giros, dar tornos Paradigma verbal: muyhyzan (su. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-muyhyzan | z-muyhyzan-suca | z-muyhyzan-nynga | z-muyhyzan-iua |
| neg. | z-muyhyzan-za | z-muyhyzan-suca-za | z-muyhyzan-zi-nga | z-muyhyzan-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-muyhyzan | m-muyhyzan-suca | m-muyhyzan-nynga | m-muyhyzan-iua |
| neg. | m-muyhyzan-za | m-muyhyzan-suca-za | m-muyhyzan-zi-nga | m-muyhyzan-za-n iua |
| 3.ª | a-muyhyzan | a-muyhyzan-suca | a-muyhyzan-nynga | a-muyhyzan-iua |
| neg. | a-muyhyzan-za | a-muyhyzan-suca-za | a-muyhyzan-zi-nga | a-muyhyzan-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-muyhyzan | chi-muyhyzan-suca | chi-muyhyzan-nynga | chi-muyhyzan-iua |
| neg. | chi-muyhyzan-za | chi-muyhyzan-suca-za | chi-muyhyzan-zi-nga | chi-muyhyzan-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-muyhyzan | mi-muyhyzan-suca | mi-muyhyzan-nynga | mi-muyhyzan-iua |
| neg. | mi-muyhyzan-za | mi-muyhyzan-suca-za | mi-muyhyzan-zi-nga | mi-muyhyzan-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-muyhyzan-ua | cha-muyhyzan-suca | cha-muyhyzan-nynga | cha-muyhyzan-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-muyhyzan-ua | ma-muyhyzan-suca | ma-muyhyzan-nynga | ma-muyhyzan-nynguepqua |
| 3.ª | a-muyhyzan-ua | a-muyhyzan-suca | a-muyhyzan-nynga | a-muyhyzan-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-muyhyzan-ua | chi-muyhyzan-suca | chi-muyhyzan-nynga | chi-muyhyzan-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-muyhyzan-ua | mi-muyhyzan-suca | mi-muyhyzan-nynga | mi-muyhyzan-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-muyhyzan-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-muyhyzan-ua |
zupquaz ab~.
III. su. intr. Cegarse ( lit. torcerse 'los nervios de' la vista. ) Paradigma verbal: muyhyzan (su. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-muyhyzan | z-muyhyzan-suca | z-muyhyzan-nynga | z-muyhyzan-iua |
| neg. | z-muyhyzan-za | z-muyhyzan-suca-za | z-muyhyzan-zi-nga | z-muyhyzan-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-muyhyzan | m-muyhyzan-suca | m-muyhyzan-nynga | m-muyhyzan-iua |
| neg. | m-muyhyzan-za | m-muyhyzan-suca-za | m-muyhyzan-zi-nga | m-muyhyzan-za-n iua |
| 3.ª | a-muyhyzan | a-muyhyzan-suca | a-muyhyzan-nynga | a-muyhyzan-iua |
| neg. | a-muyhyzan-za | a-muyhyzan-suca-za | a-muyhyzan-zi-nga | a-muyhyzan-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-muyhyzan | chi-muyhyzan-suca | chi-muyhyzan-nynga | chi-muyhyzan-iua |
| neg. | chi-muyhyzan-za | chi-muyhyzan-suca-za | chi-muyhyzan-zi-nga | chi-muyhyzan-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-muyhyzan | mi-muyhyzan-suca | mi-muyhyzan-nynga | mi-muyhyzan-iua |
| neg. | mi-muyhyzan-za | mi-muyhyzan-suca-za | mi-muyhyzan-zi-nga | mi-muyhyzan-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-muyhyzan-ua | cha-muyhyzan-suca | cha-muyhyzan-nynga | cha-muyhyzan-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-muyhyzan-ua | ma-muyhyzan-suca | ma-muyhyzan-nynga | ma-muyhyzan-nynguepqua |
| 3.ª | a-muyhyzan-ua | a-muyhyzan-suca | a-muyhyzan-nynga | a-muyhyzan-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-muyhyzan-ua | chi-muyhyzan-suca | chi-muyhyzan-nynga | chi-muyhyzan-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-muyhyzan-ua | mi-muyhyzan-suca | mi-muyhyzan-nynga | mi-muyhyzan-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-muyhyzan-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-muyhyzan-ua |
Çegar. Zupquaz amuyhyzansuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 46r
Ciego = obqua muyhyza. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 15r
uwa central: bayronro,_bachronro - torcer (dos hebras) (Headland
)
