De Muysc cubun - Lengua Muisca

m
m (Clasificar |cit: mover {{come}}, {{sema}} y cognados a |come=, |sema*=, |cog=)
 
(No se muestran 17 ediciones intermedias del mismo usuario)
Línea 1: Línea 1:
 
{{MUI-ESP
 
{{MUI-ESP
|IPA_GONZALEZ  = mʷɨhɨtʂansuka
+
|IPA_GONZALEZ  = mʷɨtʂansuka
 
|IPA_CONSTENLA =  
 
|IPA_CONSTENLA =  
|IPA_GOMEZ    = (PCC) *ma(tj)a- → məʔ(tʲ)a-
+
|PROTO        =  
 
|MORFOLOGIA    = muyhyza [[-n(2)]] [[-suca]]
 
|MORFOLOGIA    = muyhyza [[-n(2)]] [[-suca]]
 
}}
 
}}
  
{{I| sq. tr. | Torcerse  
+
{{I| su. intr. | Torcerse  
|def = *dos o más hebras para producir cabuya, cuerda u otros hilos
+
|def = *dos o más hebras para producir cabuya, cuerda o hilos gruesos. También aplica para la torcedura de los nervios
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
|cit=
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 +
 
 +
{{voc_158|Torserçe la cabuya, La Cuerda[,] Los nerbíos y otra q.l quiera cosa grueʃa <nowiki>=</nowiki> ''ys amuyhyzansuca'' <nowiki>=</nowiki>|121r}}
 +
 
 +
 
 +
 
 +
{{muisquismo|mecha}} <!-- Coloquial para ropa en Colombia -->
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
|cog=
 +
 
 +
{{tuf|bayronro,_bachronro|torcer (dos hebras)|Headland}}
 +
 
 +
|sema=Torcer}}
 +
 
 +
{{II| su. intr. | Dar giros, dar tornos | ys ab~|cit=
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
|sub=
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
{{subacep
 +
|
 +
| Revolotear.
 +
| citas =
 +
{{voc_158|Reuoleteando uenīr <nowiki>=</nowiki> ys amuyhyzan îe axyquy <nowiki>=</nowiki>|108v}}
 +
}}
 +
 
 +
{{subacep
 +
|
 +
| Torcerse la cuerda o los nervios.
 +
| citas =
 +
{{voc_2922|Torserse la cabuya, la cuerda, los nervios y otra qualquier cosa gruesa. ''Ys amuyhyzansuca''[.]|93r}}
 +
}}
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 
}}
 
}}
{{voc_158|Torserçe la cabuya, La Cuerda[,] Los nerbíos y otra q.l quiera cosa grueʃa <nowiki>=</nowiki> ''ys amuyhyzansuca'' <nowiki>=</nowiki>|121r}}
+
 
{{sema|Torcer}}
+
{{III| su. intr. | Cegarse |zupquaz ab~
 +
|def = lit. torcerse 'los nervios de' la vista
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
|cit=
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 +
 
 +
{{voc_158|Çegar. ''Zupquaz amuyhyzansuca''.|46r}}
 +
{{manuscrito_2923|Ciego <nowiki>=</nowiki> ''obqua muyhyza''.|15r}}
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
|cog=
  
 
{{tuf|bayronro,_bachronro|torcer (dos hebras)|Headland}}
 
{{tuf|bayronro,_bachronro|torcer (dos hebras)|Headland}}
{{muisquismo|mecha}}
+
 
 +
}}

Revisión actual - 13:26 17 sep 2025

muyhyzansuca#I su. intr. Torcerse (*dos o más hebras para producir cabuya, cuerda o hilos gruesos. También aplica para la torcedura de los nervios) || muyhyzansuca#II su. intr. Dar giros, dar tornos  || muyhyzansuca#III su. intr. Cegarse (lit. torcerse 'los nervios de' la vista) || muyhyzansuca#IV  || muyhyzansuca#V  || muyhyzansuca#L I

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

muyhyzansuca, buyhyzansuca

Fon. Gonz.*/mʷɨtʂansuka/ Cons. */mʷɨhɨtsansuka/
Morf. muyhyza -n(2) -suca
    {{{GRUPO}}}
    I. su. intr. Torcerse ( *dos o más hebras para producir cabuya, cuerda o hilos gruesos. También aplica para la torcedura de los nervios. )
    Conjugar
    Paradigma verbal: muyhyzan (su. intr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-muyhyzanz-muyhyzan-sucaz-muyhyzan-nyngaz-muyhyzan-iua
    neg.z-muyhyzan-zaz-muyhyzan-suca-zaz-muyhyzan-zi-ngaz-muyhyzan-za-n iua
    2.ª sg.m-muyhyzanm-muyhyzan-sucam-muyhyzan-nyngam-muyhyzan-iua
    neg.m-muyhyzan-zam-muyhyzan-suca-zam-muyhyzan-zi-ngam-muyhyzan-za-n iua
    3.ªa-muyhyzana-muyhyzan-sucaa-muyhyzan-nyngaa-muyhyzan-iua
    neg.a-muyhyzan-zaa-muyhyzan-suca-zaa-muyhyzan-zi-ngaa-muyhyzan-za-n iua
    1.ª pl.chi-muyhyzanchi-muyhyzan-sucachi-muyhyzan-nyngachi-muyhyzan-iua
    neg.chi-muyhyzan-zachi-muyhyzan-suca-zachi-muyhyzan-zi-ngachi-muyhyzan-za-n iua
    2.ª pl.mi-muyhyzanmi-muyhyzan-sucami-muyhyzan-nyngami-muyhyzan-iua
    neg.mi-muyhyzan-zami-muyhyzan-suca-zami-muyhyzan-zi-ngami-muyhyzan-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-muyhyzan-uacha-muyhyzan-sucacha-muyhyzan-nyngacha-muyhyzan-nynguepqua
    2.ª sg.ma-muyhyzan-uama-muyhyzan-sucama-muyhyzan-nyngama-muyhyzan-nynguepqua
    3.ªa-muyhyzan-uaa-muyhyzan-sucaa-muyhyzan-nyngaa-muyhyzan-nynguepqua
    1.ª pl.chi-muyhyzan-uachi-muyhyzan-sucachi-muyhyzan-nyngachi-muyhyzan-nynguepqua
    2.ª pl.mi-muyhyzan-uami-muyhyzan-sucami-muyhyzan-nyngami-muyhyzan-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)a-muyhyzan-u
    2.ª pl. (Imp.)a-muyhyzan-ua
    Ver también " Torcer ": beheta, behetasuca, bususuca, muyhyzansuca, muyhyzasuca
    Torserçe la cabuya, La Cuerda[,] Los nerbíos y otra q.l quiera cosa grueʃa = ys amuyhyzansuca = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 121r


    Ver muisquismo mecha.
    uwa central: bayronro,_bachronro - torcer (dos hebras) (Headland )


    ys ab~.
    II. su. intr. Dar giros, dar tornos 
    Conjugar
    Paradigma verbal: muyhyzan (su. intr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-muyhyzanz-muyhyzan-sucaz-muyhyzan-nyngaz-muyhyzan-iua
    neg.z-muyhyzan-zaz-muyhyzan-suca-zaz-muyhyzan-zi-ngaz-muyhyzan-za-n iua
    2.ª sg.m-muyhyzanm-muyhyzan-sucam-muyhyzan-nyngam-muyhyzan-iua
    neg.m-muyhyzan-zam-muyhyzan-suca-zam-muyhyzan-zi-ngam-muyhyzan-za-n iua
    3.ªa-muyhyzana-muyhyzan-sucaa-muyhyzan-nyngaa-muyhyzan-iua
    neg.a-muyhyzan-zaa-muyhyzan-suca-zaa-muyhyzan-zi-ngaa-muyhyzan-za-n iua
    1.ª pl.chi-muyhyzanchi-muyhyzan-sucachi-muyhyzan-nyngachi-muyhyzan-iua
    neg.chi-muyhyzan-zachi-muyhyzan-suca-zachi-muyhyzan-zi-ngachi-muyhyzan-za-n iua
    2.ª pl.mi-muyhyzanmi-muyhyzan-sucami-muyhyzan-nyngami-muyhyzan-iua
    neg.mi-muyhyzan-zami-muyhyzan-suca-zami-muyhyzan-zi-ngami-muyhyzan-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-muyhyzan-uacha-muyhyzan-sucacha-muyhyzan-nyngacha-muyhyzan-nynguepqua
    2.ª sg.ma-muyhyzan-uama-muyhyzan-sucama-muyhyzan-nyngama-muyhyzan-nynguepqua
    3.ªa-muyhyzan-uaa-muyhyzan-sucaa-muyhyzan-nyngaa-muyhyzan-nynguepqua
    1.ª pl.chi-muyhyzan-uachi-muyhyzan-sucachi-muyhyzan-nyngachi-muyhyzan-nynguepqua
    2.ª pl.mi-muyhyzan-uami-muyhyzan-sucami-muyhyzan-nyngami-muyhyzan-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)a-muyhyzan-u
    2.ª pl. (Imp.)a-muyhyzan-ua
    1. Revolotear.
      Reuoleteando uenīr = ys amuyhyzan îe axyquy = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 108v
    2. Torcerse la cuerda o los nervios.
      Torserse la cabuya, la cuerda, los nervios y otra qualquier cosa gruesa. Ys amuyhyzansuca[.] [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 93r


    zupquaz ab~.
    III. su. intr. Cegarse ( lit. torcerse 'los nervios de' la vista. )
    Conjugar
    Paradigma verbal: muyhyzan (su. intr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-muyhyzanz-muyhyzan-sucaz-muyhyzan-nyngaz-muyhyzan-iua
    neg.z-muyhyzan-zaz-muyhyzan-suca-zaz-muyhyzan-zi-ngaz-muyhyzan-za-n iua
    2.ª sg.m-muyhyzanm-muyhyzan-sucam-muyhyzan-nyngam-muyhyzan-iua
    neg.m-muyhyzan-zam-muyhyzan-suca-zam-muyhyzan-zi-ngam-muyhyzan-za-n iua
    3.ªa-muyhyzana-muyhyzan-sucaa-muyhyzan-nyngaa-muyhyzan-iua
    neg.a-muyhyzan-zaa-muyhyzan-suca-zaa-muyhyzan-zi-ngaa-muyhyzan-za-n iua
    1.ª pl.chi-muyhyzanchi-muyhyzan-sucachi-muyhyzan-nyngachi-muyhyzan-iua
    neg.chi-muyhyzan-zachi-muyhyzan-suca-zachi-muyhyzan-zi-ngachi-muyhyzan-za-n iua
    2.ª pl.mi-muyhyzanmi-muyhyzan-sucami-muyhyzan-nyngami-muyhyzan-iua
    neg.mi-muyhyzan-zami-muyhyzan-suca-zami-muyhyzan-zi-ngami-muyhyzan-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-muyhyzan-uacha-muyhyzan-sucacha-muyhyzan-nyngacha-muyhyzan-nynguepqua
    2.ª sg.ma-muyhyzan-uama-muyhyzan-sucama-muyhyzan-nyngama-muyhyzan-nynguepqua
    3.ªa-muyhyzan-uaa-muyhyzan-sucaa-muyhyzan-nyngaa-muyhyzan-nynguepqua
    1.ª pl.chi-muyhyzan-uachi-muyhyzan-sucachi-muyhyzan-nyngachi-muyhyzan-nynguepqua
    2.ª pl.mi-muyhyzan-uami-muyhyzan-sucami-muyhyzan-nyngami-muyhyzan-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)a-muyhyzan-u
    2.ª pl. (Imp.)a-muyhyzan-ua
    Çegar. Zupquaz amuyhyzansuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 46r
    Ciego = obqua muyhyza. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 15r
    uwa central: bayronro,_bachronro - torcer (dos hebras) (Headland )