De Muysc cubun - Lengua Muisca
m (Absorber material colgante de cada sección en |cit= dentro de su plantilla) |
m (Encapsular subacepciones en {{subacep}}; mover {{sema}} a |sema* y {{come}} a |come dentro del sub) |
||
| Línea 13: | Línea 13: | ||
|pre=ichoque | |pre=ichoque | ||
}} | }} | ||
| + | |||
|cit= | |cit= | ||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| + | |||
| Línea 21: | Línea 28: | ||
{{tuf|ruquinro|1. estirar|Headland}} | {{tuf|ruquinro|1. estirar|Headland}} | ||
| − | + | ||
| + | {{subacep | ||
| + | | | ||
| + | | Ablandar, estirar (la masa). | ||
| + | | sema = Ablandar la masa | ||
| + | | citas = | ||
{{voc_158|Ablandar la masa del maíz. ''Bchoscua'' [o] ''bgachasúca''.|1v}} | {{voc_158|Ablandar la masa del maíz. ''Bchoscua'' [o] ''bgachasúca''.|1v}} | ||
| − | + | }} | |
| − | + | {{subacep | |
| + | | | ||
| + | | Meter la mano (estirar la mano). | ||
| + | | citas = | ||
{{voc_158|Meter la mano en la uasija. ''Tinajac ichosqua''.|87v}} | {{voc_158|Meter la mano en la uasija. ''Tinajac ichosqua''.|87v}} | ||
| + | }} | ||
| − | + | {{subacep | |
| + | | si b~ | ||
| + | | Estirar hacia acá. | ||
| + | | citas = | ||
{{voc_158|Alargar otra cosa a çiacá. ''Si bchosqua''.|10r}} | {{voc_158|Alargar otra cosa a çiacá. ''Si bchosqua''.|10r}} | ||
| + | }} | ||
| − | + | {{subacep | |
| + | | ai b~ | ||
| + | | Estirar hacia allá. | ||
| + | | citas = | ||
{{voc_158|Alargar otra cosa a çiallá. ''Ai bchosqua''.|10r}} | {{voc_158|Alargar otra cosa a çiallá. ''Ai bchosqua''.|10r}} | ||
| + | }} | ||
| − | + | {{subacep | |
| + | | zpquaca b~ | ||
| + | | Abrazar con malas intensiones (lit. estirar los brazos). | ||
| + | | citas = | ||
{{voc_158|Abraçar desonestamente. ''Zepuac zbchosqua''.|2v}} | {{voc_158|Abraçar desonestamente. ''Zepuac zbchosqua''.|2v}} | ||
{{manuscrito_2923|Abraçar...''Pquacazebchosqua'': hoc ant. verbum pertinet ad amplexus inhonestos.|1v}} | {{manuscrito_2923|Abraçar...''Pquacazebchosqua'': hoc ant. verbum pertinet ad amplexus inhonestos.|1v}} | ||
| + | }} | ||
| + | |||
| + | |||
Revisión del 16:09 16 sep 2025
chosqua(2)#I sq. tr. quy. Estirar, alargar, tirar. || chosqua(2)#II || chosqua(2)#III || chosqua(2)#IV || chosqua(2)#V || chosqua(2)#L I zis a~ loc. v. intr. Me abraza.
Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez
(2008 - 2026).
chosqua(2)
Fon. Gonz.*/ʂoskua/ Cons.
*/tʲoskua/
Hom. chosqua, chosqua(2).
- Ablandar, estirar (la masa). Ablandar la masa del maíz. Bchoscua [o] bgachasúca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 1vVer también " Ablandar la masa ": chosqua(2), gachasuca
- Meter la mano (estirar la mano). Meter la mano en la uasija. Tinajac ichosqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 87v
- Estirar hacia acá. Alargar otra cosa a çiacá. Si bchosqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 10r
- Estirar hacia allá. Alargar otra cosa a çiallá. Ai bchosqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 10r
- Abrazar con malas intensiones (lit. estirar los brazos). Abraçar desonestamente. Zepuac zbchosqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 2vAbraçar...Pquacazebchosqua: hoc ant. verbum pertinet ad amplexus inhonestos. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 1v
I. sq. tr. quy. Estirar, alargar, tirar. Pret. ichoque.
Paradigma verbal: cho (sq. tr. quy.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-choquy | z-b-cho-squa | z-b-cho-nga | z-b-cho-iua |
| neg. | z-b-cho-za | z-b-cho-squa-za | z-b-cho-zi-nga | z-b-cho-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-choquy | m-m-cho-squa | m-m-cho-nga | m-m-cho-iua |
| neg. | m-m-cho-za | m-m-cho-squa-za | m-m-cho-zi-nga | m-m-cho-za-n iua |
| 3.ª | a-b-choquy | a-b-cho-squa | a-b-cho-nga | a-b-cho-iua |
| neg. | a-b-cho-za | a-b-cho-squa-za | a-b-cho-zi-nga | a-b-cho-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-choquy | chi-b-cho-squa | chi-b-cho-nga | chi-b-cho-iua |
| neg. | chi-b-cho-za | chi-b-cho-squa-za | chi-b-cho-zi-nga | chi-b-cho-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-choquy | mi-b-cho-squa | mi-b-cho-nga | mi-b-cho-iua |
| neg. | mi-b-cho-za | mi-b-cho-squa-za | mi-b-cho-zi-nga | mi-b-cho-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-choc-a | cha-cho-sca | cha-cho-nga | cha-cho-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-choc-a | ma-cho-sca | ma-cho-nga | ma-cho-nguepqua |
| 3.ª | choc-a | cho-sca | cho-nga | cho-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-choc-a | chi-cho-sca | chi-cho-nga | chi-cho-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-choc-a | mi-cho-sca | mi-cho-nga | mi-cho-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | choc-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | choc-ua |
uwa central: ruquinro - 1. estirar (Headland
)
si b~
ai b~
zpquaca b~
zis a~.
L.I. loc. v. intr. Me abraza. Paradigma verbal: cho (loc. v. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | i-cho | i-cho-squa | i-cho-nga | i-cho-iua |
| neg. | i-cho-za | i-cho-squa-za | i-cho-zi-nga | i-cho-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-cho | m-cho-squa | m-cho-nga | m-cho-iua |
| neg. | m-cho-za | m-cho-squa-za | m-cho-zi-nga | m-cho-za-n iua |
| 3.ª | a-cho | a-cho-squa | a-cho-nga | a-cho-iua |
| neg. | a-cho-za | a-cho-squa-za | a-cho-zi-nga | a-cho-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-cho | chi-cho-squa | chi-cho-nga | chi-cho-iua |
| neg. | chi-cho-za | chi-cho-squa-za | chi-cho-zi-nga | chi-cho-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-cho | mi-cho-squa | mi-cho-nga | mi-cho-iua |
| neg. | mi-cho-za | mi-cho-squa-za | mi-cho-zi-nga | mi-cho-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-cho-ia | cha-cho-sca | cha-cho-nga | cha-cho-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-cho-ia | ma-cho-sca | ma-cho-nga | ma-cho-nguepqua |
| 3.ª | a-cho-ia | a-cho-sca | a-cho-nga | a-cho-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-cho-ia | chi-cho-sca | chi-cho-nga | chi-cho-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-cho-ia | mi-cho-sca | mi-cho-nga | mi-cho-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-cho-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-cho-ua |
Abraçar. Es ichosqua, mis ichosqua, miis ichosqua: abráçole, abráçote, abraçoos a bosotros. Zis achosqua, él me abraça a mí; chiis achosqua, él nos abraça a nosotros. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 2v
y en este v[er]bo, es ichosqua, abrasalle; abraçalle, yo no le abraçé, esan ichoza, y así de los demás. [sic] (González, 1987) - Ms. 158. Mod. fol. 3r
Ver también "Abrazar": chosqua(2), i, quysqua(2), zasqua
ze a~.
L.II. loc. v. intr. Me toca, me tienta Paradigma verbal: cho (loc. v. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | i-cho | i-cho-squa | i-cho-nga | i-cho-iua |
| neg. | i-cho-za | i-cho-squa-za | i-cho-zi-nga | i-cho-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-cho | m-cho-squa | m-cho-nga | m-cho-iua |
| neg. | m-cho-za | m-cho-squa-za | m-cho-zi-nga | m-cho-za-n iua |
| 3.ª | a-cho | a-cho-squa | a-cho-nga | a-cho-iua |
| neg. | a-cho-za | a-cho-squa-za | a-cho-zi-nga | a-cho-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-cho | chi-cho-squa | chi-cho-nga | chi-cho-iua |
| neg. | chi-cho-za | chi-cho-squa-za | chi-cho-zi-nga | chi-cho-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-cho | mi-cho-squa | mi-cho-nga | mi-cho-iua |
| neg. | mi-cho-za | mi-cho-squa-za | mi-cho-zi-nga | mi-cho-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-cho-ia | cha-cho-sca | cha-cho-nga | cha-cho-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-cho-ia | ma-cho-sca | ma-cho-nga | ma-cho-nguepqua |
| 3.ª | a-cho-ia | a-cho-sca | a-cho-nga | a-cho-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-cho-ia | chi-cho-sca | chi-cho-nga | chi-cho-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-cho-ia | mi-cho-sca | mi-cho-nga | mi-cho-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-cho-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-cho-ua |
Tocar = e ichosqua, me achosqua, ze achosqua &.a
Tocarse a si mesmo = zytas ze ichosqua [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 119r
Tocarse a si mesmo = zytas ze ichosqua [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 119r
tocar, id est, tentar = Zebgetasuca. l. e, l. ie ichosqua. Yo me tiento =
Zeichosqua, meichosqua &c. ichoque. pret.o [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 40v
Ver también "Tocar": chosqua(2), e, getasuca
