De Muysc cubun - Lengua Muisca

huizysuca#I su. tr. Dar vida, engendrar.  || huizysuca#II su. tr. Salvar (del peligro) || huizysuca#III su. tr. Librar de la muerte.  || huizysuca#IV  || huizysuca#V  || huizysuca#L I

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

huizysuca, huihyzysuca, huizesuca

Fon. Gonz.*/huitʂɨsuka/ Cons. */huitsɨsuka/
    {{{GRUPO}}}
    I. su. tr. Dar vida, engendrar. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: huizy (su. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-mu-hizyz-mu-hizy-sucaz-mu-hizy-nyngaz-mu-hizy-iua
    neg.z-mu-hizy-zaz-mu-hizy-suca-zaz-mu-hizy-zi-ngaz-mu-hizy-za-n iua
    2.ª sg.m-mu-hizym-mu-hizy-sucam-mu-hizy-nyngam-mu-hizy-iua
    neg.m-mu-hizy-zam-mu-hizy-suca-zam-mu-hizy-zi-ngam-mu-hizy-za-n iua
    3.ªa-mu-hizya-mu-hizy-sucaa-mu-hizy-nyngaa-mu-hizy-iua
    neg.a-mu-hizy-zaa-mu-hizy-suca-zaa-mu-hizy-zi-ngaa-mu-hizy-za-n iua
    1.ª pl.chi-mu-hizychi-mu-hizy-sucachi-mu-hizy-nyngachi-mu-hizy-iua
    neg.chi-mu-hizy-zachi-mu-hizy-suca-zachi-mu-hizy-zi-ngachi-mu-hizy-za-n iua
    2.ª pl.mi-mu-hizymi-mu-hizy-sucami-mu-hizy-nyngami-mu-hizy-iua
    neg.mi-mu-hizy-zami-mu-hizy-suca-zami-mu-hizy-zi-ngami-mu-hizy-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-huizy-uacha-huizy-sucacha-huizy-nyngacha-huizy-nynguepqua
    2.ª sg.ma-huizy-uama-huizy-sucama-huizy-nyngama-huizy-nynguepqua
    3.ªhuizy-uahuizy-sucahuizy-nyngahuizy-nynguepqua
    1.ª pl.chi-huizy-uachi-huizy-sucachi-huizy-nyngachi-huizy-nynguepqua
    2.ª pl.mi-huizy-uami-huizy-sucami-huizy-nyngami-huizy-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)huizy-u
    2.ª pl. (Imp.)huizy-ua

    Imp. huizu. Part. de pret. huizua. Part. de pres. huizysuca. Part. de fut. huizynynga.

    Dar uida. Zhuizysuca, zhuizy, huizu, chahuizysuca, chahuizua, chahuizynynga. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 50v

    Ver también "Engendrar": guasquyn, huizysuca, xihisqua(2)

    Comentarios: Este verbo es transitivo debido a que su imperativo no posee la a- inicial. Suponemos que el ergativo (-b) era asimilado por el fono incial del radical verbal.


    II. su. tr. Salvar ( del peligro. )
    Conjugar
    Paradigma verbal: huizy (su. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-mu-hizyz-mu-hizy-sucaz-mu-hizy-nyngaz-mu-hizy-iua
    neg.z-mu-hizy-zaz-mu-hizy-suca-zaz-mu-hizy-zi-ngaz-mu-hizy-za-n iua
    2.ª sg.m-mu-hizym-mu-hizy-sucam-mu-hizy-nyngam-mu-hizy-iua
    neg.m-mu-hizy-zam-mu-hizy-suca-zam-mu-hizy-zi-ngam-mu-hizy-za-n iua
    3.ªa-mu-hizya-mu-hizy-sucaa-mu-hizy-nyngaa-mu-hizy-iua
    neg.a-mu-hizy-zaa-mu-hizy-suca-zaa-mu-hizy-zi-ngaa-mu-hizy-za-n iua
    1.ª pl.chi-mu-hizychi-mu-hizy-sucachi-mu-hizy-nyngachi-mu-hizy-iua
    neg.chi-mu-hizy-zachi-mu-hizy-suca-zachi-mu-hizy-zi-ngachi-mu-hizy-za-n iua
    2.ª pl.mi-mu-hizymi-mu-hizy-sucami-mu-hizy-nyngami-mu-hizy-iua
    neg.mi-mu-hizy-zami-mu-hizy-suca-zami-mu-hizy-zi-ngami-mu-hizy-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-huizy-uacha-huizy-sucacha-huizy-nyngacha-huizy-nynguepqua
    2.ª sg.ma-huizy-uama-huizy-sucama-huizy-nyngama-huizy-nynguepqua
    3.ªhuizy-uahuizy-sucahuizy-nyngahuizy-nynguepqua
    1.ª pl.chi-huizy-uachi-huizy-sucachi-huizy-nyngachi-huizy-nynguepqua
    2.ª pl.mi-huizy-uami-huizy-sucami-huizy-nyngami-huizy-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)huizy-u
    2.ª pl. (Imp.)huizy-ua

    ʃaluar de peligro = zehuizesuca = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 112v

    Ver también "Salvarse":

    uwa central: síwinro - 2. Salvar (Headland )


    III. su. tr. Librar de la muerte. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: huizy (su. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-mu-hizyz-mu-hizy-sucaz-mu-hizy-nyngaz-mu-hizy-iua
    neg.z-mu-hizy-zaz-mu-hizy-suca-zaz-mu-hizy-zi-ngaz-mu-hizy-za-n iua
    2.ª sg.m-mu-hizym-mu-hizy-sucam-mu-hizy-nyngam-mu-hizy-iua
    neg.m-mu-hizy-zam-mu-hizy-suca-zam-mu-hizy-zi-ngam-mu-hizy-za-n iua
    3.ªa-mu-hizya-mu-hizy-sucaa-mu-hizy-nyngaa-mu-hizy-iua
    neg.a-mu-hizy-zaa-mu-hizy-suca-zaa-mu-hizy-zi-ngaa-mu-hizy-za-n iua
    1.ª pl.chi-mu-hizychi-mu-hizy-sucachi-mu-hizy-nyngachi-mu-hizy-iua
    neg.chi-mu-hizy-zachi-mu-hizy-suca-zachi-mu-hizy-zi-ngachi-mu-hizy-za-n iua
    2.ª pl.mi-mu-hizymi-mu-hizy-sucami-mu-hizy-nyngami-mu-hizy-iua
    neg.mi-mu-hizy-zami-mu-hizy-suca-zami-mu-hizy-zi-ngami-mu-hizy-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-huizy-uacha-huizy-sucacha-huizy-nyngacha-huizy-nynguepqua
    2.ª sg.ma-huizy-uama-huizy-sucama-huizy-nyngama-huizy-nynguepqua
    3.ªhuizy-uahuizy-sucahuizy-nyngahuizy-nynguepqua
    1.ª pl.chi-huizy-uachi-huizy-sucachi-huizy-nyngachi-huizy-nynguepqua
    2.ª pl.mi-huizy-uami-huizy-sucami-huizy-nyngami-huizy-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)huizy-u
    2.ª pl. (Imp.)huizy-ua

    Librar a otro de la muerte = zhuizysuca = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 84r

    Ver también "Librar": huizynsuca

    uwa central: síwinro - 2. Salvar (de la muerte) (Headland )