De Muysc cubun - Lengua Muisca
chyhychynsuca#I su. intr. Escurrirse. || chyhychynsuca#II su. intr. Sollozar (Interrumpirse involuntariamente la voz por el llanto o el hipo) || chyhychynsuca#III || chyhychynsuca#IV || chyhychynsuca#V || chyhychynsuca#L I
Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez
(2008 - 2026).
chyhychynsuca, chychynsuca
Fon. Gonz.*/ʂɨhɨʂɨsuka/ Cons.
*/tʲɨhɨtʲɨnsuka/
I. su. intr. Escurrirse.
Paradigma verbal: chyhychyn (su. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | i-chyhychyn | i-chyhychyn-suca | i-chyhychyn-nynga | i-chyhychyn-iua |
| neg. | i-chyhychyn-za | i-chyhychyn-suca-za | i-chyhychyn-zi-nga | i-chyhychyn-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-chyhychyn | m-chyhychyn-suca | m-chyhychyn-nynga | m-chyhychyn-iua |
| neg. | m-chyhychyn-za | m-chyhychyn-suca-za | m-chyhychyn-zi-nga | m-chyhychyn-za-n iua |
| 3.ª | a-chyhychyn | a-chyhychyn-suca | a-chyhychyn-nynga | a-chyhychyn-iua |
| neg. | a-chyhychyn-za | a-chyhychyn-suca-za | a-chyhychyn-zi-nga | a-chyhychyn-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-chyhychyn | chi-chyhychyn-suca | chi-chyhychyn-nynga | chi-chyhychyn-iua |
| neg. | chi-chyhychyn-za | chi-chyhychyn-suca-za | chi-chyhychyn-zi-nga | chi-chyhychyn-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-chyhychyn | mi-chyhychyn-suca | mi-chyhychyn-nynga | mi-chyhychyn-iua |
| neg. | mi-chyhychyn-za | mi-chyhychyn-suca-za | mi-chyhychyn-zi-nga | mi-chyhychyn-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chyhychyn-ua | cha-chyhychyn-suca | cha-chyhychyn-nynga | cha-chyhychyn-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chyhychyn-ua | ma-chyhychyn-suca | ma-chyhychyn-nynga | ma-chyhychyn-nynguepqua |
| 3.ª | a-chyhychyn-ua | a-chyhychyn-suca | a-chyhychyn-nynga | a-chyhychyn-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chyhychyn-ua | chi-chyhychyn-suca | chi-chyhychyn-nynga | chi-chyhychyn-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chyhychyn-ua | mi-chyhychyn-suca | mi-chyhychyn-nynga | mi-chyhychyn-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-chyhychyn-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-chyhychyn-ua |
Escurrìr = achychynsuca, l, achyhyzynsuca =
Escurrir actiue = bchyhychysuca = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 74v
Ver también "Escurrir": chyhychynsuca, chyhychysuca, chyhyzynsuca
II. su. intr. Sollozar (interrumpirse involuntariamente la voz por el llanto o el hipo).
Paradigma verbal: chyhychyn (su. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | i-chyhychyn | i-chyhychyn-suca | i-chyhychyn-nynga | i-chyhychyn-iua |
| neg. | i-chyhychyn-za | i-chyhychyn-suca-za | i-chyhychyn-zi-nga | i-chyhychyn-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-chyhychyn | m-chyhychyn-suca | m-chyhychyn-nynga | m-chyhychyn-iua |
| neg. | m-chyhychyn-za | m-chyhychyn-suca-za | m-chyhychyn-zi-nga | m-chyhychyn-za-n iua |
| 3.ª | a-chyhychyn | a-chyhychyn-suca | a-chyhychyn-nynga | a-chyhychyn-iua |
| neg. | a-chyhychyn-za | a-chyhychyn-suca-za | a-chyhychyn-zi-nga | a-chyhychyn-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-chyhychyn | chi-chyhychyn-suca | chi-chyhychyn-nynga | chi-chyhychyn-iua |
| neg. | chi-chyhychyn-za | chi-chyhychyn-suca-za | chi-chyhychyn-zi-nga | chi-chyhychyn-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-chyhychyn | mi-chyhychyn-suca | mi-chyhychyn-nynga | mi-chyhychyn-iua |
| neg. | mi-chyhychyn-za | mi-chyhychyn-suca-za | mi-chyhychyn-zi-nga | mi-chyhychyn-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chyhychyn-ua | cha-chyhychyn-suca | cha-chyhychyn-nynga | cha-chyhychyn-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chyhychyn-ua | ma-chyhychyn-suca | ma-chyhychyn-nynga | ma-chyhychyn-nynguepqua |
| 3.ª | a-chyhychyn-ua | a-chyhychyn-suca | a-chyhychyn-nynga | a-chyhychyn-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chyhychyn-ua | chi-chyhychyn-suca | chi-chyhychyn-nynga | chi-chyhychyn-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chyhychyn-ua | mi-chyhychyn-suca | mi-chyhychyn-nynga | mi-chyhychyn-nynguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-chyhychyn-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-chyhychyn-ua |
ʃollozar = zefihistac anysqua, L, ichychynsuca [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 114r
Ver también "Sollozar": nysqua(2)
