De Muysc cubun - Lengua Muisca

m (Agrupar subacepciones en |sub= y limpiar |cit=)
m (Clasificar |cit: mover {{come}}, {{sema}} y cognados a |come=, |sema*=, |cog=)
 
Línea 25: Línea 25:
 
|par_fin = aquyhytuca
 
|par_fin = aquyhytuca
 
}}
 
}}
 +
  
  
Línea 30: Línea 31:
  
 
|cit=  
 
|cit=  
 +
 +
 +
 +
 +
 +
 +
 +
 +
 +
 +
 +
 +
 +
 +
 +
  
  
Línea 46: Línea 63:
 
{{manuscrito_2923|Cortar dando golpes, y con tijeras = ''Zebquyhytysuca''.|14r}}
 
{{manuscrito_2923|Cortar dando golpes, y con tijeras = ''Zebquyhytysuca''.|14r}}
 
{{voc_158|Cortada cossa assí. ''Aquyhytuca''.|44r}}
 
{{voc_158|Cortada cossa assí. ''Aquyhytuca''.|44r}}
 +
 +
  
  
Línea 75: Línea 94:
  
 
{{II| su. tr. | Poner en el cepo |cit=
 
{{II| su. tr. | Poner en el cepo |cit=
 +
 +
  
 
{{voc_158|Apriçionar, echar en el sepo. ''Bquyhytysuca''.|18r}}
 
{{voc_158|Apriçionar, echar en el sepo. ''Bquyhytysuca''.|18r}}
{{come|Quizá por el efecto de corte en la piel que producía el cepo en las extremidades.}}
+
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
|come=
 +
 
 +
 
 +
 
 +
Quizá por el efecto de corte en la piel que producía el cepo en las extremidades.
 +
 
 +
 
  
 
}}
 
}}
Línea 83: Línea 114:
 
{{I| su. tr. | Cercenar. | abos b~
 
{{I| su. tr. | Cercenar. | abos b~
 
|def = Cortar al rededor
 
|def = Cortar al rededor
 +
  
  
  
 
|cit=  
 
|cit=  
 +
 +
 +
 +
  
 
{{voc_158|Çerçenar. ''Abos bquyhytysuca''.|46v}}
 
{{voc_158|Çerçenar. ''Abos bquyhytysuca''.|46v}}
 +
 +
  
  
 
}}
 
}}

Revisión actual - 10:51 17 sep 2025

quyhytysuca#I su. tr. Cortar golpeando, cortar con tijeras, machacar yerbas, trozar., Cercenar. (Cortar al rededor) || quyhytysuca#II su. tr. Poner en el cepo  || quyhytysuca#III  || quyhytysuca#IV  || quyhytysuca#V  || quyhytysuca#L I

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

quyhytysuca

Fon. Gonz.*/kɨhɨtɨsuka/ Cons. */kɨhɨtɨsuka/
Morf. quyhyty -suca
    k:k ə:o ht:t ə:i
    I. su. tr. Cortar golpeando, cortar con tijeras, machacar yerbas, trozar.  Part. fin. aquyhytuca.
    Conjugar
    Paradigma verbal: quyhyty (su. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-quyhytyz-b-quyhyty-sucaz-b-quyhyty-nyngaz-b-quyhyty-iua
    neg.z-b-quyhyty-zaz-b-quyhyty-suca-zaz-b-quyhyty-zi-ngaz-b-quyhyty-za-n iua
    2.ª sg.m-m-quyhytym-m-quyhyty-sucam-m-quyhyty-nyngam-m-quyhyty-iua
    neg.m-m-quyhyty-zam-m-quyhyty-suca-zam-m-quyhyty-zi-ngam-m-quyhyty-za-n iua
    3.ªa-b-quyhytya-b-quyhyty-sucaa-b-quyhyty-nyngaa-b-quyhyty-iua
    neg.a-b-quyhyty-zaa-b-quyhyty-suca-zaa-b-quyhyty-zi-ngaa-b-quyhyty-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-quyhytychi-b-quyhyty-sucachi-b-quyhyty-nyngachi-b-quyhyty-iua
    neg.chi-b-quyhyty-zachi-b-quyhyty-suca-zachi-b-quyhyty-zi-ngachi-b-quyhyty-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-quyhytymi-b-quyhyty-sucami-b-quyhyty-nyngami-b-quyhyty-iua
    neg.mi-b-quyhyty-zami-b-quyhyty-suca-zami-b-quyhyty-zi-ngami-b-quyhyty-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-quyhyty-uacha-quyhyty-sucacha-quyhyty-nyngacha-quyhyty-nynguepqua
    2.ª sg.ma-quyhyty-uama-quyhyty-sucama-quyhyty-nyngama-quyhyty-nynguepqua
    3.ªquyhyty-uaquyhyty-sucaquyhyty-nyngaquyhyty-nynguepqua
    1.ª pl.chi-quyhyty-uachi-quyhyty-sucachi-quyhyty-nyngachi-quyhyty-nynguepqua
    2.ª pl.mi-quyhyty-uami-quyhyty-sucami-quyhyty-nyngami-quyhyty-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)quyhyty-u
    2.ª pl. (Imp.)quyhyty-ua
    Cortar, dando golpes, bquyhytysuca. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 35v
    Cortar dando golpes, y con tijeras = Zebquyhytysuca. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 14r
    Cortada cossa assí. Aquyhytuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 44r
    1. Machacar yerbas.
      Machacar yerbas. Bquyhytysuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 86r
      Ver muisquismo quetiar.
      uwa central: cotinro - Partir, dividir. (Headland )
      damana: kwɨn-nti-i - Hender (Huber & Reed )
      Ikʉ (Arhuaco): kəttirús-ən - Hender (Huber & Reed )
      kággaba (kogui): ʃ-kuəl-gu-i - Hender (Huber & Reed )


    II. su. tr. Poner en el cepo 
    Conjugar
    Paradigma verbal: quyhyty (su. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-quyhytyz-b-quyhyty-sucaz-b-quyhyty-nyngaz-b-quyhyty-iua
    neg.z-b-quyhyty-zaz-b-quyhyty-suca-zaz-b-quyhyty-zi-ngaz-b-quyhyty-za-n iua
    2.ª sg.m-m-quyhytym-m-quyhyty-sucam-m-quyhyty-nyngam-m-quyhyty-iua
    neg.m-m-quyhyty-zam-m-quyhyty-suca-zam-m-quyhyty-zi-ngam-m-quyhyty-za-n iua
    3.ªa-b-quyhytya-b-quyhyty-sucaa-b-quyhyty-nyngaa-b-quyhyty-iua
    neg.a-b-quyhyty-zaa-b-quyhyty-suca-zaa-b-quyhyty-zi-ngaa-b-quyhyty-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-quyhytychi-b-quyhyty-sucachi-b-quyhyty-nyngachi-b-quyhyty-iua
    neg.chi-b-quyhyty-zachi-b-quyhyty-suca-zachi-b-quyhyty-zi-ngachi-b-quyhyty-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-quyhytymi-b-quyhyty-sucami-b-quyhyty-nyngami-b-quyhyty-iua
    neg.mi-b-quyhyty-zami-b-quyhyty-suca-zami-b-quyhyty-zi-ngami-b-quyhyty-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-quyhyty-uacha-quyhyty-sucacha-quyhyty-nyngacha-quyhyty-nynguepqua
    2.ª sg.ma-quyhyty-uama-quyhyty-sucama-quyhyty-nyngama-quyhyty-nynguepqua
    3.ªquyhyty-uaquyhyty-sucaquyhyty-nyngaquyhyty-nynguepqua
    1.ª pl.chi-quyhyty-uachi-quyhyty-sucachi-quyhyty-nyngachi-quyhyty-nynguepqua
    2.ª pl.mi-quyhyty-uami-quyhyty-sucami-quyhyty-nyngami-quyhyty-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)quyhyty-u
    2.ª pl. (Imp.)quyhyty-ua
    Comentarios: Quizá por el efecto de corte en la piel que producía el cepo en las extremidades.
    Apriçionar, echar en el sepo. Bquyhytysuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 18r


    abos b~.
    I. su. tr. Cercenar. ( Cortar al rededor. )
    Conjugar
    Paradigma verbal: quyhyty (su. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-quyhytyz-b-quyhyty-sucaz-b-quyhyty-nyngaz-b-quyhyty-iua
    neg.z-b-quyhyty-zaz-b-quyhyty-suca-zaz-b-quyhyty-zi-ngaz-b-quyhyty-za-n iua
    2.ª sg.m-m-quyhytym-m-quyhyty-sucam-m-quyhyty-nyngam-m-quyhyty-iua
    neg.m-m-quyhyty-zam-m-quyhyty-suca-zam-m-quyhyty-zi-ngam-m-quyhyty-za-n iua
    3.ªa-b-quyhytya-b-quyhyty-sucaa-b-quyhyty-nyngaa-b-quyhyty-iua
    neg.a-b-quyhyty-zaa-b-quyhyty-suca-zaa-b-quyhyty-zi-ngaa-b-quyhyty-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-quyhytychi-b-quyhyty-sucachi-b-quyhyty-nyngachi-b-quyhyty-iua
    neg.chi-b-quyhyty-zachi-b-quyhyty-suca-zachi-b-quyhyty-zi-ngachi-b-quyhyty-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-quyhytymi-b-quyhyty-sucami-b-quyhyty-nyngami-b-quyhyty-iua
    neg.mi-b-quyhyty-zami-b-quyhyty-suca-zami-b-quyhyty-zi-ngami-b-quyhyty-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-quyhyty-uacha-quyhyty-sucacha-quyhyty-nyngacha-quyhyty-nynguepqua
    2.ª sg.ma-quyhyty-uama-quyhyty-sucama-quyhyty-nyngama-quyhyty-nynguepqua
    3.ªquyhyty-uaquyhyty-sucaquyhyty-nyngaquyhyty-nynguepqua
    1.ª pl.chi-quyhyty-uachi-quyhyty-sucachi-quyhyty-nyngachi-quyhyty-nynguepqua
    2.ª pl.mi-quyhyty-uami-quyhyty-sucami-quyhyty-nyngami-quyhyty-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)quyhyty-u
    2.ª pl. (Imp.)quyhyty-ua
    Çerçenar. Abos bquyhytysuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 46v