De Muysc cubun - Lengua Muisca

Revisión del 14:45 16 sep 2025 de Diegomez (discusión | contribs.) (Encapsular subacepciones en {{subacep}}; mover {{sema}} a |sema* y {{come}} a |come dentro del sub)

chysquynsuca#I su. intr. Volverse azul, volverse verde.  || chysquynsuca#II su. intr. Aclararse (hablando de algo líquido) || chysquynsuca#III  || chysquynsuca#IV  || chysquynsuca#V  || chysquynsuca#L I

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

chysquynsuca, chyhisquynsuca

Fon. Gonz.*/ʂɨskɨnsuka/ Cons. */tʲɨskɨnsuka/
    {{{GRUPO}}}
    I. su. intr. Volverse azul, volverse verde. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: chysquyn (su. intr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.i-chysquyni-chysquyn-sucai-chysquyn-nyngai-chysquyn-iua
    neg.i-chysquyn-zai-chysquyn-suca-zai-chysquyn-zi-ngai-chysquyn-za-n iua
    2.ª sg.m-chysquynm-chysquyn-sucam-chysquyn-nyngam-chysquyn-iua
    neg.m-chysquyn-zam-chysquyn-suca-zam-chysquyn-zi-ngam-chysquyn-za-n iua
    3.ªa-chysquyna-chysquyn-sucaa-chysquyn-nyngaa-chysquyn-iua
    neg.a-chysquyn-zaa-chysquyn-suca-zaa-chysquyn-zi-ngaa-chysquyn-za-n iua
    1.ª pl.chi-chysquynchi-chysquyn-sucachi-chysquyn-nyngachi-chysquyn-iua
    neg.chi-chysquyn-zachi-chysquyn-suca-zachi-chysquyn-zi-ngachi-chysquyn-za-n iua
    2.ª pl.mi-chysquynmi-chysquyn-sucami-chysquyn-nyngami-chysquyn-iua
    neg.mi-chysquyn-zami-chysquyn-suca-zami-chysquyn-zi-ngami-chysquyn-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-chysquyn-uacha-chysquyn-sucacha-chysquyn-nyngacha-chysquyn-nynguepqua
    2.ª sg.ma-chysquyn-uama-chysquyn-sucama-chysquyn-nyngama-chysquyn-nynguepqua
    3.ªa-chysquyn-uaa-chysquyn-sucaa-chysquyn-nyngaa-chysquyn-nynguepqua
    1.ª pl.chi-chysquyn-uachi-chysquyn-sucachi-chysquyn-nyngachi-chysquyn-nynguepqua
    2.ª pl.mi-chysquyn-uami-chysquyn-sucami-chysquyn-nyngami-chysquyn-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)a-chysquyn-u
    2.ª pl. (Imp.)a-chysquyn-ua

    Açul haçerse. Achysquynsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 7r


  1. Anochecer.

    Anochezer. Achysquynsuca [o] azinansuca; anocheser del todo, azacansuca [o] aumzansuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 15v

    Ver también " Anochecer ": chysquynsuca, umza, umzansuca, za, zacansuca, zacasuca, zahasa, zasca, zina, zinansuca


  2. II. su. intr. Aclararse ( hablando de algo líquido. )
    Conjugar
    Paradigma verbal: chysquyn (su. intr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.i-chysquyni-chysquyn-sucai-chysquyn-nyngai-chysquyn-iua
    neg.i-chysquyn-zai-chysquyn-suca-zai-chysquyn-zi-ngai-chysquyn-za-n iua
    2.ª sg.m-chysquynm-chysquyn-sucam-chysquyn-nyngam-chysquyn-iua
    neg.m-chysquyn-zam-chysquyn-suca-zam-chysquyn-zi-ngam-chysquyn-za-n iua
    3.ªa-chysquyna-chysquyn-sucaa-chysquyn-nyngaa-chysquyn-iua
    neg.a-chysquyn-zaa-chysquyn-suca-zaa-chysquyn-zi-ngaa-chysquyn-za-n iua
    1.ª pl.chi-chysquynchi-chysquyn-sucachi-chysquyn-nyngachi-chysquyn-iua
    neg.chi-chysquyn-zachi-chysquyn-suca-zachi-chysquyn-zi-ngachi-chysquyn-za-n iua
    2.ª pl.mi-chysquynmi-chysquyn-sucami-chysquyn-nyngami-chysquyn-iua
    neg.mi-chysquyn-zami-chysquyn-suca-zami-chysquyn-zi-ngami-chysquyn-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-chysquyn-uacha-chysquyn-sucacha-chysquyn-nyngacha-chysquyn-nynguepqua
    2.ª sg.ma-chysquyn-uama-chysquyn-sucama-chysquyn-nyngama-chysquyn-nynguepqua
    3.ªa-chysquyn-uaa-chysquyn-sucaa-chysquyn-nyngaa-chysquyn-nynguepqua
    1.ª pl.chi-chysquyn-uachi-chysquyn-sucachi-chysquyn-nyngachi-chysquyn-nynguepqua
    2.ª pl.mi-chysquyn-uami-chysquyn-sucami-chysquyn-nyngami-chysquyn-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)a-chysquyn-u
    2.ª pl. (Imp.)a-chysquyn-ua

    Aclararse el agua o cosa líquida. Achysquynsuca [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 4r

    Ver también "Azular": chysquyco


  3. Aclararse lo turbio.

    Aclararse lo turbio = Achysquynsuca. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 2r