quyhytysuca#I su. tr. Cortar golpeando, cortar con tijeras, machacar yerbas, trozar., Cercenar. (Cortar al rededor) || quyhytysuca#II su. tr. Poner en el cepo  || quyhytysuca#III  || quyhytysuca#IV  || quyhytysuca#V  || quyhytysuca#L I

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

quyhytysuca

Fon. Gonz.*/kɨhɨtɨsuka/ Cons. */kɨhɨtɨsuka/

Morf. quyhyty -suca

k:k ə:o ht:t ə:i
I. su. tr. Cortar golpeando, cortar con tijeras, machacar yerbas, trozar. 
Part. fin. aquyhytuca.
Conjugar
Paradigma verbal: quyhyty (su. tr.)

Serie de Flexión Verbal

Persona	Perfectivo	Imperfectivo	Irrealis	Destinativo
1.ª sg.	z-b-quyhyty	z-b-quyhyty-suca	z-b-quyhyty-nynga	z-b-quyhyty-iua
neg.	z-b-quyhyty-za	z-b-quyhyty-suca-za	z-b-quyhyty-zi-nga	z-b-quyhyty-za-n iua
2.ª sg.	m-m-quyhyty	m-m-quyhyty-suca	m-m-quyhyty-nynga	m-m-quyhyty-iua
neg.	m-m-quyhyty-za	m-m-quyhyty-suca-za	m-m-quyhyty-zi-nga	m-m-quyhyty-za-n iua
3.ª	a-b-quyhyty	a-b-quyhyty-suca	a-b-quyhyty-nynga	a-b-quyhyty-iua
neg.	a-b-quyhyty-za	a-b-quyhyty-suca-za	a-b-quyhyty-zi-nga	a-b-quyhyty-za-n iua
1.ª pl.	chi-b-quyhyty	chi-b-quyhyty-suca	chi-b-quyhyty-nynga	chi-b-quyhyty-iua
neg.	chi-b-quyhyty-za	chi-b-quyhyty-suca-za	chi-b-quyhyty-zi-nga	chi-b-quyhyty-za-n iua
2.ª pl.	mi-b-quyhyty	mi-b-quyhyty-suca	mi-b-quyhyty-nynga	mi-b-quyhyty-iua
neg.	mi-b-quyhyty-za	mi-b-quyhyty-suca-za	mi-b-quyhyty-zi-nga	mi-b-quyhyty-za-n iua

Serie de Nominalización

Persona	Resultativa	Factual	Irrealis	Prospectiva
1.ª sg.	cha-quyhyty-ua	cha-quyhyty-suca	cha-quyhyty-nynga	cha-quyhyty-nynguepqua
2.ª sg.	ma-quyhyty-ua	ma-quyhyty-suca	ma-quyhyty-nynga	ma-quyhyty-nynguepqua
3.ª	quyhyty-ua	quyhyty-suca	quyhyty-nynga	quyhyty-nynguepqua
1.ª pl.	chi-quyhyty-ua	chi-quyhyty-suca	chi-quyhyty-nynga	chi-quyhyty-nynguepqua
2.ª pl.	mi-quyhyty-ua	mi-quyhyty-suca	mi-quyhyty-nynga	mi-quyhyty-nynguepqua

Modo Imperativo

Persona	Forma Única
2.ª sg. (Imp.)	quyhyty-u
2.ª pl. (Imp.)	quyhyty-ua

Cortar, dando golpes, bquyhytysuca. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 35v

Cortar dando golpes, y con tijeras = Zebquyhytysuca. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 14r

Cortada cossa assí. Aquyhytuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 44r

1. Machacar yerbas.

Machacar yerbas. Bquyhytysuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 86r

Ver también "Cortar": bascansuca, bascasuca, buhusqua, gahazensuca, gahazysuca, gyusuca, quyhyty, quyhytynsuca, quyhytysuca, xihisqua, ziquysuca

Ver muisquismo quetiar.

uwa central: cotinro - Partir, dividir. (Headland )
damana: kwɨn-nti-i - Hender (Huber & Reed )
Ikʉ (Arhuaco): kəttirús-ən - Hender (Huber & Reed )
kággaba (kogui): ʃ-kuəl-gu-i - Hender (Huber & Reed )




II. su. tr. Poner en el cepo 
Conjugar
Paradigma verbal: quyhyty (su. tr.)

Serie de Flexión Verbal

Persona	Perfectivo	Imperfectivo	Irrealis	Destinativo
1.ª sg.	z-b-quyhyty	z-b-quyhyty-suca	z-b-quyhyty-nynga	z-b-quyhyty-iua
neg.	z-b-quyhyty-za	z-b-quyhyty-suca-za	z-b-quyhyty-zi-nga	z-b-quyhyty-za-n iua
2.ª sg.	m-m-quyhyty	m-m-quyhyty-suca	m-m-quyhyty-nynga	m-m-quyhyty-iua
neg.	m-m-quyhyty-za	m-m-quyhyty-suca-za	m-m-quyhyty-zi-nga	m-m-quyhyty-za-n iua
3.ª	a-b-quyhyty	a-b-quyhyty-suca	a-b-quyhyty-nynga	a-b-quyhyty-iua
neg.	a-b-quyhyty-za	a-b-quyhyty-suca-za	a-b-quyhyty-zi-nga	a-b-quyhyty-za-n iua
1.ª pl.	chi-b-quyhyty	chi-b-quyhyty-suca	chi-b-quyhyty-nynga	chi-b-quyhyty-iua
neg.	chi-b-quyhyty-za	chi-b-quyhyty-suca-za	chi-b-quyhyty-zi-nga	chi-b-quyhyty-za-n iua
2.ª pl.	mi-b-quyhyty	mi-b-quyhyty-suca	mi-b-quyhyty-nynga	mi-b-quyhyty-iua
neg.	mi-b-quyhyty-za	mi-b-quyhyty-suca-za	mi-b-quyhyty-zi-nga	mi-b-quyhyty-za-n iua

Serie de Nominalización

Persona	Resultativa	Factual	Irrealis	Prospectiva
1.ª sg.	cha-quyhyty-ua	cha-quyhyty-suca	cha-quyhyty-nynga	cha-quyhyty-nynguepqua
2.ª sg.	ma-quyhyty-ua	ma-quyhyty-suca	ma-quyhyty-nynga	ma-quyhyty-nynguepqua
3.ª	quyhyty-ua	quyhyty-suca	quyhyty-nynga	quyhyty-nynguepqua
1.ª pl.	chi-quyhyty-ua	chi-quyhyty-suca	chi-quyhyty-nynga	chi-quyhyty-nynguepqua
2.ª pl.	mi-quyhyty-ua	mi-quyhyty-suca	mi-quyhyty-nynga	mi-quyhyty-nynguepqua

Modo Imperativo

Persona	Forma Única
2.ª sg. (Imp.)	quyhyty-u
2.ª pl. (Imp.)	quyhyty-ua

Apriçionar, echar en el sepo. Bquyhytysuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 18r

Comentarios: Quizá por el efecto de corte en la piel que producía el cepo en las extremidades.




abos b~.
I. su. tr. Cercenar. ( Cortar al rededor. )
Conjugar
Paradigma verbal: quyhyty (su. tr.)

Serie de Flexión Verbal

Persona	Perfectivo	Imperfectivo	Irrealis	Destinativo
1.ª sg.	z-b-quyhyty	z-b-quyhyty-suca	z-b-quyhyty-nynga	z-b-quyhyty-iua
neg.	z-b-quyhyty-za	z-b-quyhyty-suca-za	z-b-quyhyty-zi-nga	z-b-quyhyty-za-n iua
2.ª sg.	m-m-quyhyty	m-m-quyhyty-suca	m-m-quyhyty-nynga	m-m-quyhyty-iua
neg.	m-m-quyhyty-za	m-m-quyhyty-suca-za	m-m-quyhyty-zi-nga	m-m-quyhyty-za-n iua
3.ª	a-b-quyhyty	a-b-quyhyty-suca	a-b-quyhyty-nynga	a-b-quyhyty-iua
neg.	a-b-quyhyty-za	a-b-quyhyty-suca-za	a-b-quyhyty-zi-nga	a-b-quyhyty-za-n iua
1.ª pl.	chi-b-quyhyty	chi-b-quyhyty-suca	chi-b-quyhyty-nynga	chi-b-quyhyty-iua
neg.	chi-b-quyhyty-za	chi-b-quyhyty-suca-za	chi-b-quyhyty-zi-nga	chi-b-quyhyty-za-n iua
2.ª pl.	mi-b-quyhyty	mi-b-quyhyty-suca	mi-b-quyhyty-nynga	mi-b-quyhyty-iua
neg.	mi-b-quyhyty-za	mi-b-quyhyty-suca-za	mi-b-quyhyty-zi-nga	mi-b-quyhyty-za-n iua

Serie de Nominalización

Persona	Resultativa	Factual	Irrealis	Prospectiva
1.ª sg.	cha-quyhyty-ua	cha-quyhyty-suca	cha-quyhyty-nynga	cha-quyhyty-nynguepqua
2.ª sg.	ma-quyhyty-ua	ma-quyhyty-suca	ma-quyhyty-nynga	ma-quyhyty-nynguepqua
3.ª	quyhyty-ua	quyhyty-suca	quyhyty-nynga	quyhyty-nynguepqua
1.ª pl.	chi-quyhyty-ua	chi-quyhyty-suca	chi-quyhyty-nynga	chi-quyhyty-nynguepqua
2.ª pl.	mi-quyhyty-ua	mi-quyhyty-suca	mi-quyhyty-nynga	mi-quyhyty-nynguepqua

Modo Imperativo

Persona	Forma Única
2.ª sg. (Imp.)	quyhyty-u
2.ª pl. (Imp.)	quyhyty-ua

Çerçenar. Abos bquyhytysuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 46v