De Muysc cubun - Lengua Muisca
xisqua#I || xisqua#II || xisqua#III || xisqua#IV || xisqua#V || xisqua#L I
Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez
(2008 - 2026).
xisqua
Fon. Gonz.*/siskua/ Cons.
*/siskua/
- 1. amuyiaca zb~. Trasplantar.
- 2. hyca b~. Empedrar.
- 3. Fecundar, preñar.
- 3.1. muysca yc b~. Embarazar.
I. sq. tr. Sembrar. Enterrar semillas, simientes u otra cosa en la tierra.
Pret. xiquy/xique. Imp. xizu.
Paradigma verbal: xi (sq. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-xi | z-b-xi-squa | z-b-xi-nga | z-b-xi-iua |
| neg. | z-b-xi-za | z-b-xi-squa-za | z-b-xi-zi-nga | z-b-xi-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-xi | m-m-xi-squa | m-m-xi-nga | m-m-xi-iua |
| neg. | m-m-xi-za | m-m-xi-squa-za | m-m-xi-zi-nga | m-m-xi-za-n iua |
| 3.ª | a-b-xi | a-b-xi-squa | a-b-xi-nga | a-b-xi-iua |
| neg. | a-b-xi-za | a-b-xi-squa-za | a-b-xi-zi-nga | a-b-xi-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-xi | chi-b-xi-squa | chi-b-xi-nga | chi-b-xi-iua |
| neg. | chi-b-xi-za | chi-b-xi-squa-za | chi-b-xi-zi-nga | chi-b-xi-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-xi | mi-b-xi-squa | mi-b-xi-nga | mi-b-xi-iua |
| neg. | mi-b-xi-za | mi-b-xi-squa-za | mi-b-xi-zi-nga | mi-b-xi-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-xi-ia | cha-xi-sca | cha-xi-nga | cha-xi-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-xi-ia | ma-xi-sca | ma-xi-nga | ma-xi-nguepqua |
| 3.ª | xi-ia | xi-sca | xi-nga | xi-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-xi-ia | chi-xi-sca | chi-xi-nga | chi-xi-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-xi-ia | mi-xi-sca | mi-xi-nga | mi-xi-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | xi-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | xi-ua |
Plantar. Bxisqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 98v
Senbrar. Bxisqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 103v
Lo mismo haze tamvién zebxisqua por sembrar y así hace el ymperatibo xizu [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Gra. fol. 16r
¿Qué es aquello que haz sembrado? Aso ipquas mxiquebe? [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 106r
uwa central: rijquinro - Sembrar (Headland
)
Trasplantar = Amuyiaca zeb xisqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 71v
Empedrar. Hyca bxisqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 70r
Engendrar. Bxisqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 72r
Empreñar. Muysca yc bxisqua. Empreñome, muysca chahac abxique. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 70r
Ver también "Engendrar": guasquyn, huizysuca, xihisqua(2)
II. sq. tr. Parir.
Pret. bxiquy/bxique. Plantilla:par
Paradigma verbal: xi (sq. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-xi | z-b-xi-squa | z-b-xi-nga | z-b-xi-iua |
| neg. | z-b-xi-za | z-b-xi-squa-za | z-b-xi-zi-nga | z-b-xi-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-xi | m-m-xi-squa | m-m-xi-nga | m-m-xi-iua |
| neg. | m-m-xi-za | m-m-xi-squa-za | m-m-xi-zi-nga | m-m-xi-za-n iua |
| 3.ª | a-b-xi | a-b-xi-squa | a-b-xi-nga | a-b-xi-iua |
| neg. | a-b-xi-za | a-b-xi-squa-za | a-b-xi-zi-nga | a-b-xi-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-xi | chi-b-xi-squa | chi-b-xi-nga | chi-b-xi-iua |
| neg. | chi-b-xi-za | chi-b-xi-squa-za | chi-b-xi-zi-nga | chi-b-xi-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-xi | mi-b-xi-squa | mi-b-xi-nga | mi-b-xi-iua |
| neg. | mi-b-xi-za | mi-b-xi-squa-za | mi-b-xi-zi-nga | mi-b-xi-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-xi-ia | cha-xi-sca | cha-xi-nga | cha-xi-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-xi-ia | ma-xi-sca | ma-xi-nga | ma-xi-nguepqua |
| 3.ª | xi-ia | xi-sca | xi-nga | xi-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-xi-ia | chi-xi-sca | chi-xi-nga | chi-xi-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-xi-ia | mi-xi-sca | mi-xi-nga | mi-xi-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | xi-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | xi-ua |
Parir. Bxisqua, actiuo. Pretérito, bxique. Partisipios: chaxisca, chaxica, chaxinga [o] fac bzasqua; ai también ixisqua, neutro. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 94r
III. sq. tr. Vadear, atravesar una corriente de agua por la parte menos profunda.
Paradigma verbal: xi (sq. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-xi | z-b-xi-squa | z-b-xi-nga | z-b-xi-iua |
| neg. | z-b-xi-za | z-b-xi-squa-za | z-b-xi-zi-nga | z-b-xi-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-xi | m-m-xi-squa | m-m-xi-nga | m-m-xi-iua |
| neg. | m-m-xi-za | m-m-xi-squa-za | m-m-xi-zi-nga | m-m-xi-za-n iua |
| 3.ª | a-b-xi | a-b-xi-squa | a-b-xi-nga | a-b-xi-iua |
| neg. | a-b-xi-za | a-b-xi-squa-za | a-b-xi-zi-nga | a-b-xi-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-xi | chi-b-xi-squa | chi-b-xi-nga | chi-b-xi-iua |
| neg. | chi-b-xi-za | chi-b-xi-squa-za | chi-b-xi-zi-nga | chi-b-xi-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-xi | mi-b-xi-squa | mi-b-xi-nga | mi-b-xi-iua |
| neg. | mi-b-xi-za | mi-b-xi-squa-za | mi-b-xi-zi-nga | mi-b-xi-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-xi-ia | cha-xi-sca | cha-xi-nga | cha-xi-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-xi-ia | ma-xi-sca | ma-xi-nga | ma-xi-nguepqua |
| 3.ª | xi-ia | xi-sca | xi-nga | xi-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-xi-ia | chi-xi-sca | chi-xi-nga | chi-xi-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-xi-ia | mi-xi-sca | mi-xi-nga | mi-xi-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | xi-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | xi-ua |
Vadear el rrío, yr a pie por el agua. Bxisqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 122v
