m |
m (Absorber material colgante de cada sección en |cit= dentro de su plantilla) |
||
| Línea 8: | Línea 8: | ||
{{I| su. intr. | Ponerse bien, estar bien, sanarse, convalecer, alentarse, restablecerse, *arreglarse. | | {{I| su. intr. | Ponerse bien, estar bien, sanarse, convalecer, alentarse, restablecerse, *arreglarse. | | ||
|def = Mejorarse la condición de algo, la salud o el bienestar de alguien | |def = Mejorarse la condición de algo, la salud o el bienestar de alguien | ||
| − | + | ||
| + | |cit= | ||
| + | |||
{{manuscrito_2923|Convalecer de la enfermedad = ''ichuensuca''. l. ''Zehysiensuca'', l. ''izisqua''. pret.o ''iziquy''.|13v}} | {{manuscrito_2923|Convalecer de la enfermedad = ''ichuensuca''. l. ''Zehysiensuca'', l. ''izisqua''. pret.o ''iziquy''.|13v}} | ||
{{voc_2922|Bueno estar de enfermedad. ''ichuensuca''.|24v}} | {{voc_2922|Bueno estar de enfermedad. ''ichuensuca''.|24v}} | ||
| Línea 15: | Línea 17: | ||
{{come|El radical verbal de este verbo parece estar emparentado genéticamente con 'cho'.}} | {{come|El radical verbal de este verbo parece estar emparentado genéticamente con 'cho'.}} | ||
| + | |||
| + | }} | ||
{{II| su. intr. | Sazonarse| | {{II| su. intr. | Sazonarse| | ||
|def=ponerse a un punto óptimo | |def=ponerse a un punto óptimo | ||
| − | + | ||
| + | |cit= | ||
| + | |||
{{voc_158|ʃazonarse la comida <nowiki>=</nowiki> ''achuensuca'' <nowiki>=</nowiki><br> | {{voc_158|ʃazonarse la comida <nowiki>=</nowiki> ''achuensuca'' <nowiki>=</nowiki><br> | ||
ʃazonarse otras coʃas generalmente <nowiki>=</nowiki> ''achuensuca''|113r}} | ʃazonarse otras coʃas generalmente <nowiki>=</nowiki> ''achuensuca''|113r}} | ||
| + | |||
| + | }} | ||
{{III| su. intr. | Hervir | | {{III| su. intr. | Hervir | | ||
|def= (*) Producir burbujas un líquido por la acción del calor o la fermentación | |def= (*) Producir burbujas un líquido por la acción del calor o la fermentación | ||
| − | + | ||
| + | |cit= | ||
| + | |||
{{voc_158|Heruir. ''Atomansuca, achuensuca, agochansuca, apquychansuca''.|81v}} | {{voc_158|Heruir. ''Atomansuca, achuensuca, agochansuca, apquychansuca''.|81v}} | ||
{{sema|Hervir}} | {{sema|Hervir}} | ||
| − | {{L_I| loc. v. intr. | Agradarme, holgarme, deleitarme |zhuc a~ | + | }} |
| + | |||
| + | {{L_I| loc. v. intr. | Agradarme, holgarme, deleitarme |zhuc a~|cit= | ||
| + | |||
{{voc_158|Holgarse. ''Zuhuc achuensuca zuhuc chogue''.|82r}} | {{voc_158|Holgarse. ''Zuhuc achuensuca zuhuc chogue''.|82r}} | ||
{{voc_158|Deleitaise. ''Zuhuc achuensuca, zuhuc chogue''.|53r}} | {{voc_158|Deleitaise. ''Zuhuc achuensuca, zuhuc chogue''.|53r}} | ||
| Línea 38: | Línea 51: | ||
{{sema|Agradar}} | {{sema|Agradar}} | ||
| + | }} | ||
| + | |||
| + | {{L_II| loc. v. intr. | Acabarse, perfeccionarse. |yc ~|cit= | ||
| − | |||
{{voc_158|Acabarse, perfiçionarse. ''Yc achuensuca''.|3v}} | {{voc_158|Acabarse, perfiçionarse. ''Yc achuensuca''.|3v}} | ||
{{sema|Acabar}} | {{sema|Acabar}} | ||
| Línea 46: | Línea 61: | ||
{{arh|kʉchon-ʉn|acabar|Frank}} | {{arh|kʉchon-ʉn|acabar|Frank}} | ||
| + | }} | ||
| + | |||
| + | {{L_III| loc. v. intr. | Alegrarse. | zpquyquyz a~ |cit= | ||
| − | |||
{{voc_158|Alegrarçe. ''Zpquyquyz achuensuca''.|11r}} | {{voc_158|Alegrarçe. ''Zpquyquyz achuensuca''.|11r}} | ||
{{sema|Alegrar}} | {{sema|Alegrar}} | ||
| Línea 54: | Línea 71: | ||
{{voc_158|Aplacarse. ''Zpquyquyz achuensuca''.|17r}} | {{voc_158|Aplacarse. ''Zpquyquyz achuensuca''.|17r}} | ||
| + | }} | ||
| + | |||
| + | {{L_IV| loc. v. intr. | Braviar, rabiar, enojarse. | ityhybaz a~ |cit= | ||
| − | |||
{{voc_2922|Bravear, rabiar. ''ichiugosqua'' l. ''ityhyba,z, achuensuca''.|24v}} | {{voc_2922|Bravear, rabiar. ''ichiugosqua'' l. ''ityhyba,z, achuensuca''.|24v}} | ||
{{sema|Bravear}} | {{sema|Bravear}} | ||
| + | |||
| + | }} | ||
Revisión del 19:17 15 sep 2025
chuensuca#I su. intr. Ponerse bien, estar bien, sanarse, convalecer, alentarse, restablecerse, *arreglarse. (Mejorarse la condición de algo, la salud o el bienestar de alguien) || chuensuca#II su. intr. Sazonarse (ponerse a un punto óptimo) || chuensuca#III su. intr. Hervir ((*) Producir burbujas un líquido por la acción del calor o la fermentación) || chuensuca#IV || chuensuca#V || chuensuca#L I zhuc a~ loc. v. intr. Agradarme, holgarme, deleitarme
chuensuca, choensuca, cħuensuca
- 1. zhuc a~ne. Agradar.
- 1. Aplacarse el ánimo.
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | i-chuen | i-chuen-suca | i-chuen-nynga | i-chuen-iua |
| neg. | i-chuen-za | i-chuen-suca-za | i-chuen-zi-nga | i-chuen-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-chuen | m-chuen-suca | m-chuen-nynga | m-chuen-iua |
| neg. | m-chuen-za | m-chuen-suca-za | m-chuen-zi-nga | m-chuen-za-n iua |
| 3.ª | a-chuen | a-chuen-suca | a-chuen-nynga | a-chuen-iua |
| neg. | a-chuen-za | a-chuen-suca-za | a-chuen-zi-nga | a-chuen-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-chuen | chi-chuen-suca | chi-chuen-nynga | chi-chuen-iua |
| neg. | chi-chuen-za | chi-chuen-suca-za | chi-chuen-zi-nga | chi-chuen-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-chuen | mi-chuen-suca | mi-chuen-nynga | mi-chuen-iua |
| neg. | mi-chuen-za | mi-chuen-suca-za | mi-chuen-zi-nga | mi-chuen-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chuen-ua | cha-chuen-suca | cha-chuen-nynga | cha-chuen-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chuen-ua | ma-chuen-suca | ma-chuen-nynga | ma-chuen-nynguepqua |
| 3.ª | a-chuen-ua | a-chuen-suca | a-chuen-nynga | a-chuen-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chuen-ua | chi-chuen-suca | chi-chuen-nynga | chi-chuen-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chuen-ua | mi-chuen-suca | mi-chuen-nynga | mi-chuen-nynguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-chuen-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-chuen-ua |
Convalecer de la enfermedad = ichuensuca. l. Zehysiensuca, l. izisqua. pret.o iziquy. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 13v
Bueno estar de enfermedad. ichuensuca. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 24v
Aora ya eſta bueno = fa ia achuene, [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 17r
Ver también "Convalecer": chuensuca, fihizu, gasqua, hysiansuca, zisqua(2)
Comentarios: El radical verbal de este verbo parece estar emparentado genéticamente con 'cho'.
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | i-chuen | i-chuen-suca | i-chuen-nynga | i-chuen-iua |
| neg. | i-chuen-za | i-chuen-suca-za | i-chuen-zi-nga | i-chuen-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-chuen | m-chuen-suca | m-chuen-nynga | m-chuen-iua |
| neg. | m-chuen-za | m-chuen-suca-za | m-chuen-zi-nga | m-chuen-za-n iua |
| 3.ª | a-chuen | a-chuen-suca | a-chuen-nynga | a-chuen-iua |
| neg. | a-chuen-za | a-chuen-suca-za | a-chuen-zi-nga | a-chuen-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-chuen | chi-chuen-suca | chi-chuen-nynga | chi-chuen-iua |
| neg. | chi-chuen-za | chi-chuen-suca-za | chi-chuen-zi-nga | chi-chuen-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-chuen | mi-chuen-suca | mi-chuen-nynga | mi-chuen-iua |
| neg. | mi-chuen-za | mi-chuen-suca-za | mi-chuen-zi-nga | mi-chuen-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chuen-ua | cha-chuen-suca | cha-chuen-nynga | cha-chuen-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chuen-ua | ma-chuen-suca | ma-chuen-nynga | ma-chuen-nynguepqua |
| 3.ª | a-chuen-ua | a-chuen-suca | a-chuen-nynga | a-chuen-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chuen-ua | chi-chuen-suca | chi-chuen-nynga | chi-chuen-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chuen-ua | mi-chuen-suca | mi-chuen-nynga | mi-chuen-nynguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-chuen-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-chuen-ua |
ʃazonarse la comida = achuensuca =
ʃazonarse otras coʃas generalmente = achuensuca [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 113r
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | i-chuen | i-chuen-suca | i-chuen-nynga | i-chuen-iua |
| neg. | i-chuen-za | i-chuen-suca-za | i-chuen-zi-nga | i-chuen-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-chuen | m-chuen-suca | m-chuen-nynga | m-chuen-iua |
| neg. | m-chuen-za | m-chuen-suca-za | m-chuen-zi-nga | m-chuen-za-n iua |
| 3.ª | a-chuen | a-chuen-suca | a-chuen-nynga | a-chuen-iua |
| neg. | a-chuen-za | a-chuen-suca-za | a-chuen-zi-nga | a-chuen-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-chuen | chi-chuen-suca | chi-chuen-nynga | chi-chuen-iua |
| neg. | chi-chuen-za | chi-chuen-suca-za | chi-chuen-zi-nga | chi-chuen-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-chuen | mi-chuen-suca | mi-chuen-nynga | mi-chuen-iua |
| neg. | mi-chuen-za | mi-chuen-suca-za | mi-chuen-zi-nga | mi-chuen-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-chuen-ua | cha-chuen-suca | cha-chuen-nynga | cha-chuen-nynguepqua |
| 2.ª sg. | ma-chuen-ua | ma-chuen-suca | ma-chuen-nynga | ma-chuen-nynguepqua |
| 3.ª | a-chuen-ua | a-chuen-suca | a-chuen-nynga | a-chuen-nynguepqua |
| 1.ª pl. | chi-chuen-ua | chi-chuen-suca | chi-chuen-nynga | chi-chuen-nynguepqua |
| 2.ª pl. | mi-chuen-ua | mi-chuen-suca | mi-chuen-nynga | mi-chuen-nynguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-chuen-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-chuen-ua |
Heruir. Atomansuca, achuensuca, agochansuca, apquychansuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 81v
Ver también "Hervir": gochansuca, pquychansuca, tomansuca
L.I. loc. v. intr. Agradarme, holgarme, deleitarme
Holgarse. Zuhuc achuensuca zuhuc chogue. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 82r
Deleitaise. Zuhuc achuensuca, zuhuc chogue. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 53r
Agradarme algo. Zuhuc cho gue, zuhuc achuene, zpquys azasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 8v
Ver también "Agradar": chuensuca, chuenza, muyhysy, zasqua
L.II. loc. v. intr. Acabarse, perfeccionarse.
Acabarse, perfiçionarse. Yc achuensuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 3v
Ver también "Acabar": chucosuca, quyhipquasuca
L.III. loc. v. intr. Alegrarse.
Alegrarçe. Zpquyquyz achuensuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 11r
Ver también "Alegrar": quysqua
Aplacarse. Zpquyquyz achuensuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 17r
L.IV. loc. v. intr. Braviar, rabiar, enojarse.
Bravear, rabiar. ichiugosqua l. ityhyba,z, achuensuca. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 24v
Ver también "Bravear": chiugosqua
