De Muysc cubun - Lengua Muisca

m
m
Línea 6: Línea 6:
 
}}
 
}}
  
{{I| sq. intr. | Buscar.}} {{pre|abi|quy}}   
+
{{I| sq. intr. | Buscar.}} {{pre|zebi|quy}}   
 
{{voc_2922|Buscar, neutro. ''zebisqua. zebique''.|24r}}
 
{{voc_2922|Buscar, neutro. ''zebisqua. zebique''.|24r}}
 
{{voc_158|Buscar. ''Zemisqua''. Im. ''icu. Chaica''; neutro, ''zebisqua, zebique''.|26r}}
 
{{voc_158|Buscar. ''Zemisqua''. Im. ''icu. Chaica''; neutro, ''zebisqua, zebique''.|26r}}

Revisión del 21:42 22 feb 2014

bisqua#I sq. intr. quy. pl. Ponerse, ubicarse (en un lugar varias personas, animales o cosas) || bisqua#II  || bisqua#III  || bisqua#IV  || bisqua#V  || bisqua#L I zupqua z~ loc. v. tr. Abrir los ojos *por primera vez., Empollar, incubar

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

bisqua, uihisqua, uisqua

Fon. Gonz.*/βiskua/ Cons. */βiskua/
    {{{GRUPO}}}
    I. sq. intr. Buscar. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: bi (sq. intr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-biz-bi-squaz-bi-ngaz-bi-iua
    neg.z-bi-zaz-bi-squa-zaz-bi-zi-ngaz-bi-za-n iua
    2.ª sg.m-bim-bi-squam-bi-ngam-bi-iua
    neg.m-bi-zam-bi-squa-zam-bi-zi-ngam-bi-za-n iua
    3.ªa-bia-bi-squaa-bi-ngaa-bi-iua
    neg.a-bi-zaa-bi-squa-zaa-bi-zi-ngaa-bi-za-n iua
    1.ª pl.chi-bichi-bi-squachi-bi-ngachi-bi-iua
    neg.chi-bi-zachi-bi-squa-zachi-bi-zi-ngachi-bi-za-n iua
    2.ª pl.mi-bimi-bi-squami-bi-ngami-bi-iua
    neg.mi-bi-zami-bi-squa-zami-bi-zi-ngami-bi-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-bi-iacha-bi-scacha-bi-ngacha-bi-nguepqua
    2.ª sg.ma-bi-iama-bi-scama-bi-ngama-bi-nguepqua
    3.ªa-bi-iaa-bi-scaa-bi-ngaa-bi-nguepqua
    1.ª pl.chi-bi-iachi-bi-scachi-bi-ngachi-bi-nguepqua
    2.ª pl.mi-bi-iami-bi-scami-bi-ngami-bi-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)a-bi-u
    2.ª pl. (Imp.)a-bi-ua
    Pret. zebiquy/zebique.

    Buscar, neutro. zebisqua. zebique. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 24r

    Buscar. Zemisqua. Im. icu. Chaica; neutro, zebisqua, zebique. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 26r


    II. sq. tr. Buscar. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: bi (sq. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-m-miz-m-mi-squaz-m-mi-ngaz-m-mi-iua
    neg.z-m-mi-zaz-m-mi-squa-zaz-m-mi-zi-ngaz-m-mi-za-n iua
    2.ª sg.m-m-mim-m-mi-squam-m-mi-ngam-m-mi-iua
    neg.m-m-mi-zam-m-mi-squa-zam-m-mi-zi-ngam-m-mi-za-n iua
    3.ªa-m-mia-m-mi-squaa-m-mi-ngaa-m-mi-iua
    neg.a-m-mi-zaa-m-mi-squa-zaa-m-mi-zi-ngaa-m-mi-za-n iua
    1.ª pl.chi-m-michi-m-mi-squachi-m-mi-ngachi-m-mi-iua
    neg.chi-m-mi-zachi-m-mi-squa-zachi-m-mi-zi-ngachi-m-mi-za-n iua
    2.ª pl.mi-m-mimi-m-mi-squami-m-mi-ngami-m-mi-iua
    neg.mi-m-mi-zami-m-mi-squa-zami-m-mi-zi-ngami-m-mi-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-bi-iacha-bi-scacha-bi-ngacha-bi-nguepqua
    2.ª sg.ma-bi-iama-bi-scama-bi-ngama-bi-nguepqua
    3.ªbi-iabi-scabi-ngabi-nguepqua
    1.ª pl.chi-bi-iachi-bi-scachi-bi-ngachi-bi-nguepqua
    2.ª pl.mi-bi-iami-bi-scami-bi-ngami-bi-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)bi-u
    2.ª pl. (Imp.)bi-ua
    Pret.
    • zemiquy

    /*zemique. Imp. icu. Plantilla:par

    Buscar. Zemisqua. Im. icu. Chaica; neutro, zebisqua, zebique. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 26r

    Buscar. Zemisqua. icu. chaica. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 24r

    Pasiba de zemisqua por buscar// Channisqua, yo soi buscado o era buscado
    Mannisqua, tú, etc. Annisqua, aquel, etc.
    Chiannisqua, nosotros
    Miannisqua, vosotros, etc.
    Annisqua, aquellos, etc. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Gra. fol. 21r


    III. sq. tr. Andar constantemente tras de algo o alguien. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: bi (sq. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-m-miz-m-mi-squaz-m-mi-ngaz-m-mi-iua
    neg.z-m-mi-zaz-m-mi-squa-zaz-m-mi-zi-ngaz-m-mi-za-n iua
    2.ª sg.m-m-mim-m-mi-squam-m-mi-ngam-m-mi-iua
    neg.m-m-mi-zam-m-mi-squa-zam-m-mi-zi-ngam-m-mi-za-n iua
    3.ªa-m-mia-m-mi-squaa-m-mi-ngaa-m-mi-iua
    neg.a-m-mi-zaa-m-mi-squa-zaa-m-mi-zi-ngaa-m-mi-za-n iua
    1.ª pl.chi-m-michi-m-mi-squachi-m-mi-ngachi-m-mi-iua
    neg.chi-m-mi-zachi-m-mi-squa-zachi-m-mi-zi-ngachi-m-mi-za-n iua
    2.ª pl.mi-m-mimi-m-mi-squami-m-mi-ngami-m-mi-iua
    neg.mi-m-mi-zami-m-mi-squa-zami-m-mi-zi-ngami-m-mi-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-bi-iacha-bi-scacha-bi-ngacha-bi-nguepqua
    2.ª sg.ma-bi-iama-bi-scama-bi-ngama-bi-nguepqua
    3.ªbi-iabi-scabi-ngabi-nguepqua
    1.ª pl.chi-bi-iachi-bi-scachi-bi-ngachi-bi-nguepqua
    2.ª pl.mi-bi-iami-bi-scami-bi-ngami-bi-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)bi-u
    2.ª pl. (Imp.)bi-ua

    Ver también "Andar": coquyngosqua, misqua, myhychachy, nasqua, nyn, nynsuca, syne, synsuca, zom

    1. aquihicha zb~. Andar tras de alguien, buscarlo (lit. buscar su pie).

    Andar tras d[e] él, seguillo. Aquihicha zebisqua, zemiscua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 15r

    2. fuchoc zb~. Andar tras mujeres.

    Andar por tras mugeres el deshonesto = fuchoque zemisqua. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 5v

    3. abohoze zb~. Andar con alguien, buscarlo (lit. buscar con él/ella).

    Andar con él. Abohoze isyne [o] abohoze zemisqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 15r

    3.1. Andar con alguien (tener trato carnal).

    Tener parte con alguna muger o la muger con el hombre. Abohoze zemisqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 117r


    IV. sq. pl. intr. Ponerse varias cosas. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: bi (sq. pl. intr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-biz-bi-squaz-bi-ngaz-bi-iua
    neg.z-bi-zaz-bi-squa-zaz-bi-zi-ngaz-bi-za-n iua
    2.ª sg.m-bim-bi-squam-bi-ngam-bi-iua
    neg.m-bi-zam-bi-squa-zam-bi-zi-ngam-bi-za-n iua
    3.ªa-bia-bi-squaa-bi-ngaa-bi-iua
    neg.a-bi-zaa-bi-squa-zaa-bi-zi-ngaa-bi-za-n iua
    1.ª pl.chi-bichi-bi-squachi-bi-ngachi-bi-iua
    neg.chi-bi-zachi-bi-squa-zachi-bi-zi-ngachi-bi-za-n iua
    2.ª pl.mi-bimi-bi-squami-bi-ngami-bi-iua
    neg.mi-bi-zami-bi-squa-zami-bi-zi-ngami-bi-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-bi-iacha-bi-scacha-bi-ngacha-bi-nguepqua
    2.ª sg.ma-bi-iama-bi-scama-bi-ngama-bi-nguepqua
    3.ªa-bi-iaa-bi-scaa-bi-ngaa-bi-nguepqua
    1.ª pl.chi-bi-iachi-bi-scachi-bi-ngachi-bi-nguepqua
    2.ª pl.mi-bi-iami-bi-scami-bi-ngami-bi-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)a-bi-u
    2.ª pl. (Imp.)a-bi-ua
    Pret. biquy/bique. Imp. abizu.

    Ponerse, neutro correlativo deste = izasqua. l. Itysqua, pret.o= ityquy. esto es de una cosa, pero de muchas = chibisqua. imp.o abizu. pret.o chibique. l. Zemisqua. pret.o Zemiquy. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 33v

    Ponerse número de cosas. Chibisqua [o] chipquysqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 101r

    Ver también "Colocar": bisqua, pquysqua, tysqua, zasqua


    zupqua z~.
    I. loc. v. Abrir los ojos. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: bi (loc. v.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-biz-bi-squaz-bi-ngaz-bi-iua
    neg.z-bi-zaz-bi-squa-zaz-bi-zi-ngaz-bi-za-n iua
    2.ª sg.m-bim-bi-squam-bi-ngam-bi-iua
    neg.m-bi-zam-bi-squa-zam-bi-zi-ngam-bi-za-n iua
    3.ªa-bia-bi-squaa-bi-ngaa-bi-iua
    neg.a-bi-zaa-bi-squa-zaa-bi-zi-ngaa-bi-za-n iua
    1.ª pl.chi-bichi-bi-squachi-bi-ngachi-bi-iua
    neg.chi-bi-zachi-bi-squa-zachi-bi-zi-ngachi-bi-za-n iua
    2.ª pl.mi-bimi-bi-squami-bi-ngami-bi-iua
    neg.mi-bi-zami-bi-squa-zami-bi-zi-ngami-bi-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-bi-iacha-bi-scacha-bi-ngacha-bi-nguepqua
    2.ª sg.ma-bi-iama-bi-scama-bi-ngama-bi-nguepqua
    3.ªbi-iabi-scabi-ngabi-nguepqua
    1.ª pl.chi-bi-iachi-bi-scachi-bi-ngachi-bi-nguepqua
    2.ª pl.mi-bi-iami-bi-scami-bi-ngami-bi-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)bi-u
    2.ª pl. (Imp.)bi-ua
    Imp. bizu. Pret. biquy/bique. Plantilla:par

    Abrir los ojos. Zupqua zemisqua, mupqua mmisqua, opquaz amisqua. Pret[érit]o, zupqua zemique. Ymperatiuo, mupqua uizu, abre tú los ojos. Partiçipios: zupqua chauisca, zupqua chauiza, zupqua chauinga. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 3r

    Ver también "Abrir los ojos": bizine, tosqua

    uwa central: bihnro - 1. Abrir los ojos por primera vez. 2. Empollarse 3. Saltarse 4. Disparar 5. Brotar 6. Espigar (Headland )

    Comentarios: Por el cognado uwa bihnro creemos que esta acepción y la de "echar huevos a la gallina para que empolle" están relacionadas semánticamente.


    guebo z~.
    I. loc. v. Echar huevos a la gallina para que empolle. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: bi (loc. v.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-biz-bi-squaz-bi-ngaz-bi-iua
    neg.z-bi-zaz-bi-squa-zaz-bi-zi-ngaz-bi-za-n iua
    2.ª sg.m-bim-bi-squam-bi-ngam-bi-iua
    neg.m-bi-zam-bi-squa-zam-bi-zi-ngam-bi-za-n iua
    3.ªa-bia-bi-squaa-bi-ngaa-bi-iua
    neg.a-bi-zaa-bi-squa-zaa-bi-zi-ngaa-bi-za-n iua
    1.ª pl.chi-bichi-bi-squachi-bi-ngachi-bi-iua
    neg.chi-bi-zachi-bi-squa-zachi-bi-zi-ngachi-bi-za-n iua
    2.ª pl.mi-bimi-bi-squami-bi-ngami-bi-iua
    neg.mi-bi-zami-bi-squa-zami-bi-zi-ngami-bi-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-bi-iacha-bi-scacha-bi-ngacha-bi-nguepqua
    2.ª sg.ma-bi-iama-bi-scama-bi-ngama-bi-nguepqua
    3.ªbi-iabi-scabi-ngabi-nguepqua
    1.ª pl.chi-bi-iachi-bi-scachi-bi-ngachi-bi-nguepqua
    2.ª pl.mi-bi-iami-bi-scami-bi-ngami-bi-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)bi-u
    2.ª pl. (Imp.)bi-ua
    Pret. miquy/mique. Imp. bizu/biu. Plantilla:par

    Echar guebos = Guebo zemisqua. pretérito zemique. impo vizu. Chaviza, maviza etc. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 20r

    Echar guebos a la gallina. Gueboz oc zemisqua. Pretérito, zemique. Ymperatiuo, oczemiu. Partiçipios: chabisca, chabiza, chabinga, o por el uerbo bquysqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 66r

    uwa central: bihnro - 1. Abrir los ojos por primera vez. 2. Empollarse 3. Saltarse 4. Disparar 5. Brotar 6. Espigar (Headland )