De Muysc cubun - Lengua Muisca

iansuca(2)#I su. intr. Irse, huir, escapar.  || iansuca(2)#II su. tr. Ahuyentar, hacer huir  || iansuca(2)#III  || iansuca(2)#IV  || iansuca(2)#V  || iansuca(2)#L I ybcac/hyc z~ loc. v. intr. Caer de espaldas, irse de espaldas

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

iansuca(2), ansuca, iahasẏsuca, yansuca

Fon. Gonz.*/iansuka/ Cons. */iansuka/
Morf. iany -suca Hom. iansuca, iansuca(2).
    j:0 a:0 k:k 0:i n:n i:i
    I. su. intr. Irse, huir, escapar. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: ian (su. intr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-ianz-ian-sucaz-ian-nyngaz-ian-iua
    neg.z-ian-zaz-ian-suca-zaz-ian-zi-ngaz-ian-za-n iua
    2.ª sg.m-ianm-ian-sucam-ian-nyngam-ian-iua
    neg.m-ian-zam-ian-suca-zam-ian-zi-ngam-ian-za-n iua
    3.ªa-iana-ian-sucaa-ian-nyngaa-ian-iua
    neg.a-ian-zaa-ian-suca-zaa-ian-zi-ngaa-ian-za-n iua
    1.ª pl.chi-ianchi-ian-sucachi-ian-nyngachi-ian-iua
    neg.chi-ian-zachi-ian-suca-zachi-ian-zi-ngachi-ian-za-n iua
    2.ª pl.mi-ianmi-ian-sucami-ian-nyngami-ian-iua
    neg.mi-ian-zami-ian-suca-zami-ian-zi-ngami-ian-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-ian-uacha-ian-sucacha-ian-nyngacha-ian-nynguepqua
    2.ª sg.ma-ian-uama-ian-sucama-ian-nyngama-ian-nynguepqua
    3.ªa-ian-uaa-ian-sucaa-ian-nyngaa-ian-nynguepqua
    1.ª pl.chi-ian-uachi-ian-sucachi-ian-nyngachi-ian-nynguepqua
    2.ª pl.mi-ian-uami-ian-sucami-ian-nyngami-ian-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)a-ian-u
    2.ª pl. (Imp.)a-ian-ua

    Pret. -iany / -iane.

    Huir. Zansuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 82r

    Aora ya no se huirá. Fan aianzinga; de suerte q[ue] aquel aora es fan. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 17r

    Ver también "Huir": iansuca(2), ianupqua

    Ver también "Pérdida de i ante z-": iansuca(2)

    Comentarios: Si se usa el prefijo de primera persona singular (z-) se pierde la 'i' inicial.

    uwa central: quininro - 1. correr. 2. huir (Headland )
    1. Pasarse, atravesarse.

    Paʃar de eʃotra parte del rrío = sien un zansuca [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 95v

    Paʃar deſta parte del rrío = sien sin zansuca [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 95r

    2. Volverse cimarrón (lit. huirse).

    Cimarron hacerse = Izimasuca. l. Zansuca. l. quyscas zemisqua. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - 15r Ms. 2923. fol. fol 15r

    Ver también "Montaraz": iansuca(2), ianupqua, misqua, zima, zimansuca

    3. zos z~. Subirse.

    Subir. Zos zansuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 115r

    Subir = Zos zansuca. [sic] (Giraldo & Gómez, 2011) - Ms. 2924. fol. 67v

    4. uac z~. Salirse uno sólo.

    Salir uno. Fac zansuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 112v

    Ver también "Salir": iansuca(2)

    4.1. Salirse de algún lugar.

    De tal lugar, díçese con la posposiçión na y el nombre del lugar; como, salió de Tunja, Chunsan uac aiane; salió de Santa Fé, Quihichan uac aiane; díçese tanbién con la posposiçión nxie con, tal que no sea lugar donde estamos. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 51r


    b~.
    II. su. tr. Ahuyentar, hacer huir 
    Conjugar
    Paradigma verbal: ian (su. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-ianz-b-ian-sucaz-b-ian-nyngaz-b-ian-iua
    neg.z-b-ian-zaz-b-ian-suca-zaz-b-ian-zi-ngaz-b-ian-za-n iua
    2.ª sg.m-m-ianm-m-ian-sucam-m-ian-nyngam-m-ian-iua
    neg.m-m-ian-zam-m-ian-suca-zam-m-ian-zi-ngam-m-ian-za-n iua
    3.ªa-b-iana-b-ian-sucaa-b-ian-nyngaa-b-ian-iua
    neg.a-b-ian-zaa-b-ian-suca-zaa-b-ian-zi-ngaa-b-ian-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-ianchi-b-ian-sucachi-b-ian-nyngachi-b-ian-iua
    neg.chi-b-ian-zachi-b-ian-suca-zachi-b-ian-zi-ngachi-b-ian-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-ianmi-b-ian-sucami-b-ian-nyngami-b-ian-iua
    neg.mi-b-ian-zami-b-ian-suca-zami-b-ian-zi-ngami-b-ian-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-ian-uacha-ian-sucacha-ian-nyngacha-ian-nynguepqua
    2.ª sg.ma-ian-uama-ian-sucama-ian-nyngama-ian-nynguepqua
    3.ªian-uaian-sucaian-nyngaian-nynguepqua
    1.ª pl.chi-ian-uachi-ian-sucachi-ian-nyngachi-ian-nynguepqua
    2.ª pl.mi-ian-uami-ian-sucami-ian-nyngami-ian-nynguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)ian-u
    2.ª pl. (Imp.)ian-ua

    Ahuyentar, hacer huir = Zebiahasẏsuca. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 4r


    ybcac/hyc z~.
    L.I. loc. v. intr. Caer de espaldas, irse de espaldas 
    Conjugar
    Paradigma verbal: iansuca (loc. v. intr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-iansucaz-iansuca-squaz-iansuca-ngaz-iansuca-iua
    neg.z-iansuca-zaz-iansuca-squa-zaz-iansuca-zi-ngaz-iansuca-za-n iua
    2.ª sg.m-iansucam-iansuca-squam-iansuca-ngam-iansuca-iua
    neg.m-iansuca-zam-iansuca-squa-zam-iansuca-zi-ngam-iansuca-za-n iua
    3.ªa-iansucaa-iansuca-squaa-iansuca-ngaa-iansuca-iua
    neg.a-iansuca-zaa-iansuca-squa-zaa-iansuca-zi-ngaa-iansuca-za-n iua
    1.ª pl.chi-iansucachi-iansuca-squachi-iansuca-ngachi-iansuca-iua
    neg.chi-iansuca-zachi-iansuca-squa-zachi-iansuca-zi-ngachi-iansuca-za-n iua
    2.ª pl.mi-iansucami-iansuca-squami-iansuca-ngami-iansuca-iua
    neg.mi-iansuca-zami-iansuca-squa-zami-iansuca-zi-ngami-iansuca-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-iansuca-iacha-iansuca-scacha-iansuca-ngacha-iansuca-nguepqua
    2.ª sg.ma-iansuca-iama-iansuca-scama-iansuca-ngama-iansuca-nguepqua
    3.ªa-iansuca-iaa-iansuca-scaa-iansuca-ngaa-iansuca-nguepqua
    1.ª pl.chi-iansuca-iachi-iansuca-scachi-iansuca-ngachi-iansuca-nguepqua
    2.ª pl.mi-iansuca-iami-iansuca-scami-iansuca-ngami-iansuca-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)a-iansuca-u
    2.ª pl. (Imp.)a-iansuca-ua

    Caer d[e] espaldas. Hyc zansuca, ybcac zansuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 33r

    Ver también "Caer": benansuca


    guat z~.
    L.II. loc. v. intr. Saltar. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: iansuca (loc. v. intr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-iansucaz-iansuca-squaz-iansuca-ngaz-iansuca-iua
    neg.z-iansuca-zaz-iansuca-squa-zaz-iansuca-zi-ngaz-iansuca-za-n iua
    2.ª sg.m-iansucam-iansuca-squam-iansuca-ngam-iansuca-iua
    neg.m-iansuca-zam-iansuca-squa-zam-iansuca-zi-ngam-iansuca-za-n iua
    3.ªa-iansucaa-iansuca-squaa-iansuca-ngaa-iansuca-iua
    neg.a-iansuca-zaa-iansuca-squa-zaa-iansuca-zi-ngaa-iansuca-za-n iua
    1.ª pl.chi-iansucachi-iansuca-squachi-iansuca-ngachi-iansuca-iua
    neg.chi-iansuca-zachi-iansuca-squa-zachi-iansuca-zi-ngachi-iansuca-za-n iua
    2.ª pl.mi-iansucami-iansuca-squami-iansuca-ngami-iansuca-iua
    neg.mi-iansuca-zami-iansuca-squa-zami-iansuca-zi-ngami-iansuca-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-iansuca-iacha-iansuca-scacha-iansuca-ngacha-iansuca-nguepqua
    2.ª sg.ma-iansuca-iama-iansuca-scama-iansuca-ngama-iansuca-nguepqua
    3.ªa-iansuca-iaa-iansuca-scaa-iansuca-ngaa-iansuca-nguepqua
    1.ª pl.chi-iansuca-iachi-iansuca-scachi-iansuca-ngachi-iansuca-nguepqua
    2.ª pl.mi-iansuca-iami-iansuca-scami-iansuca-ngami-iansuca-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)a-iansuca-u
    2.ª pl. (Imp.)a-iansuca-ua

    ʃaltar = guate zansuca, l, guate bchahansuca ambos neutros = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 112r

    Ver también "Saltar":


    amuys z~.
    L.III. loc. v. intr. Acogerse, *refugiarse (lit. irse hacia él/ella). 
    Conjugar
    Paradigma verbal: iansuca (loc. v. intr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-iansucaz-iansuca-squaz-iansuca-ngaz-iansuca-iua
    neg.z-iansuca-zaz-iansuca-squa-zaz-iansuca-zi-ngaz-iansuca-za-n iua
    2.ª sg.m-iansucam-iansuca-squam-iansuca-ngam-iansuca-iua
    neg.m-iansuca-zam-iansuca-squa-zam-iansuca-zi-ngam-iansuca-za-n iua
    3.ªa-iansucaa-iansuca-squaa-iansuca-ngaa-iansuca-iua
    neg.a-iansuca-zaa-iansuca-squa-zaa-iansuca-zi-ngaa-iansuca-za-n iua
    1.ª pl.chi-iansucachi-iansuca-squachi-iansuca-ngachi-iansuca-iua
    neg.chi-iansuca-zachi-iansuca-squa-zachi-iansuca-zi-ngachi-iansuca-za-n iua
    2.ª pl.mi-iansucami-iansuca-squami-iansuca-ngami-iansuca-iua
    neg.mi-iansuca-zami-iansuca-squa-zami-iansuca-zi-ngami-iansuca-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-iansuca-iacha-iansuca-scacha-iansuca-ngacha-iansuca-nguepqua
    2.ª sg.ma-iansuca-iama-iansuca-scama-iansuca-ngama-iansuca-nguepqua
    3.ªa-iansuca-iaa-iansuca-scaa-iansuca-ngaa-iansuca-nguepqua
    1.ª pl.chi-iansuca-iachi-iansuca-scachi-iansuca-ngachi-iansuca-nguepqua
    2.ª pl.mi-iansuca-iami-iansuca-scami-iansuca-ngami-iansuca-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)a-iansuca-u
    2.ª pl. (Imp.)a-iansuca-ua

    Acojerse a otro para ser faboreçido. Amuys zansuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 4v


    yn chi~/a~.
    L.IV. loc. v. intr. Encontrarse con otro. 
    Conjugar
    Paradigma verbal: iansuca (loc. v. intr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-iansucaz-iansuca-squaz-iansuca-ngaz-iansuca-iua
    neg.z-iansuca-zaz-iansuca-squa-zaz-iansuca-zi-ngaz-iansuca-za-n iua
    2.ª sg.m-iansucam-iansuca-squam-iansuca-ngam-iansuca-iua
    neg.m-iansuca-zam-iansuca-squa-zam-iansuca-zi-ngam-iansuca-za-n iua
    3.ªa-iansucaa-iansuca-squaa-iansuca-ngaa-iansuca-iua
    neg.a-iansuca-zaa-iansuca-squa-zaa-iansuca-zi-ngaa-iansuca-za-n iua
    1.ª pl.chi-iansucachi-iansuca-squachi-iansuca-ngachi-iansuca-iua
    neg.chi-iansuca-zachi-iansuca-squa-zachi-iansuca-zi-ngachi-iansuca-za-n iua
    2.ª pl.mi-iansucami-iansuca-squami-iansuca-ngami-iansuca-iua
    neg.mi-iansuca-zami-iansuca-squa-zami-iansuca-zi-ngami-iansuca-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-iansuca-iacha-iansuca-scacha-iansuca-ngacha-iansuca-nguepqua
    2.ª sg.ma-iansuca-iama-iansuca-scama-iansuca-ngama-iansuca-nguepqua
    3.ªa-iansuca-iaa-iansuca-scaa-iansuca-ngaa-iansuca-nguepqua
    1.ª pl.chi-iansuca-iachi-iansuca-scachi-iansuca-ngachi-iansuca-nguepqua
    2.ª pl.mi-iansuca-iami-iansuca-scami-iansuca-ngami-iansuca-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)a-iansuca-u
    2.ª pl. (Imp.)a-iansuca-ua

    Encontrarʃe Con otro = yn chiiansuca, l, ubas chíquynsuca, L, yn aiansuca = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 71r

    Ver también "Encontrarse con otro": quynsuca