De Muysc cubun - Lengua Muisca

m
 
(No se muestran 161 ediciones intermedias de 3 usuarios)
Línea 1: Línea 1:
{{CHB}}
+
{{MUI-ESP
 +
|IPA_GONZALEZ  = kihiʂa
 +
|IPA_CONSTENLA =
 +
|PROTO1        = 'kitsa
 +
|PROTO        = 'ki(t)sa
 +
|FON          = 'ki(ʔ)ʃa
 +
|FONE          = 'ki(ʔ)ʃa
 +
|GRUPO        =
  
{{IPA|kihiʂa}}
+
[[c1::k:k]]
 +
[[c1::i:e]]
 +
[[c1::ʔ:0]]
 +
[[c1::ʃ:s]]
 +
[[c1::a:a]]
  
== Sukubun ==
+
|COM          =  
* Santafé; por lo menos así aparece registrado en el diccionario del manuscrito anónimo en la entrada siguiente, aunque parece significar algo muy distinto a Bogotá o Muyquyta.
 
{{dic anonymous|Açercarse al lugar o persona. ''Btequesuca''; como, ''[[ie]][[chunsa]] chibtequesuca'', ya nos bamos açercando a Tunja; ''[[ie]][[kihicha|quihicha]] chibteque'', ya nos emos açercado a Santafé.|fol. 6r.}}
 
  
== Referencias ==
+
1. (chb) *s > *sʲ / e_
<references/>
+
2. Aspiración de *k en posición inicial. Ver ortografía de Lugo.
 +
3. Es probable que en el Proto Magdalénico existiese *ts y que *t > ʔ en wiwa. La evidencia es el ensordecimiento de la vocal "kɨsá / ksá". 
 +
4. ¿Geminación en uwa de 'ts' > 'ss' > 's' (2. P.CHIBCHA kʷ → hw → b/h - P.CHIBCHA kʷ → k)?
  
[[Category:Topónimos]]
+
|MORFOLOGIA    =
 +
|HOMO          = quihicha
 +
|SWADESH      = 55
 +
}}
 +
 
 +
 
 +
{{I| s. | Pie, pata, &#42;base.
 +
|sema= Pie
 +
|cit=
 +
 
 +
{{voc_158|Pie. ''Quihicha''.|98r}}
 +
 
 +
|cog =
 +
 
 +
{{tuf|quesa(4)|1. pie.|Headland}}
 +
{{tuf|at_quesa|1. muñeca|Headland}}
 +
{{tbn|keskara|Pie|Bonilla & Gómez|<!-- 'Base' de la mano -->}}
 +
{{mot|kittuu|Pie|Mogollón}}
 +
{{mbp|kɨsá|Pie|Huber & Reed}}
 +
{{arh|kʉttʉ|Pie|Frank}}
 +
{{arh|kətə|Pie|Landaburu}}
 +
{{kog|kasa|Pie|Huber & Reed}}
 +
{{cbg|kissa|Pie|Niño}}
 +
{{cjp|klö|Pie|Peña}}
 +
{{bzd|kalö̀jkue|pie|Margery (Krohn)|<!-- kalo-hkue -->}}
 +
 
 +
 
 +
|sub=
 +
 
 +
{{subacep
 +
|
 +
| Pata de animal.
 +
| citas =
 +
{{voc_158|Pata de animal. ''Quihicha''.|18r}}
 +
}}
 +
 
 +
 
 +
{{subacep
 +
 +
| Base
 +
| def = Objeto que rodea la base de algo
 +
| sema = Base
 +
| sema1 = Cuello
 +
| citas =
 +
 
 +
{{voc_158|Collarejo <nowiki>=</nowiki> ''chyza quihicha'' <nowiki>=</nowiki>|40r}}
 +
 
 +
}}
 +
 
 +
 
 +
{{subacep
 +
| quihichy[[-ba]]
 +
| Dedo del pie
 +
|sema=Pie
 +
|sema1=Dedo
 +
|cog=
 +
 
 +
{{tuf|quesuba|Dedo del pie.|Headland}}
 +
{{mbp|kəsá mburu|Dedo|Huber & Reed}}
 +
{{arh|kətti zə-wa|Dedo|Huber & Reed}}
 +
{{kog|kása-búldu|Dedo|Huber & Reed}}
 +
 
 +
|citas=
 +
 
 +
{{voc_158|Dedo del pie. ''Quihichyua''.|52v}}
 +
{{manuscrito_2923|Dedo del pie &#61; ''Quihichyba''.|16v}}
 +
 
 +
}}
 +
 
 +
 
 +
{{subacep
 +
| ~ oque
 +
| Pisada
 +
| sema = Señal
 +
| citas =
 +
{{manuscrito_2923|Pisada <nowiki>=</nowiki> ''quihicha oque''.|33r}}
 +
}}
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
| cons =
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
{{subacep
 +
| {{POSS}}-{{~}}{{ALL|-c}}
 +
| De, por causa de
 +
|def = Denota la causa u origen de algo. Parece usarse sólo con personas
 +
|sema=De
 +
|citas=
 +
 
 +
{{voc_158| Esconder &#61; ''bchiysuca''. escondíolo de mi. ''zequihichac abchisy'' &#61;|74r}}
 +
{{voc_158| Escondioʃe de mi &#61; ''zequihichac achisgo'' &#61;|74r}}
 +
{{voc_158| Llorar a otro <nowiki>=</nowiki> ''aquihichac zeconsuca'' <nowiki>=</nowiki>|85v}}
 +
 
 +
}}
 +
 
 +
 
 +
{{subacep
 +
| {{POSS}}-{{~}}{{INE}}
 +
| Contra, por causa de
 +
|def = Parece usarse sólo con personas
 +
|sema=Contra
 +
|citas=
 +
 
 +
{{voc_158|Contra ti está mascando hayo. ''Umquichac abchusqua''.|44r}}
 +
 
 +
}}
 +
 
 +
 
 +
{{subacep
 +
| {{N}} {{~}}{{INE}}
 +
| Al pie de, junto a.
 +
|come=
 +
 
 +
La cita de la acepción del ejemplo podría entenderse como "en la parte baja" de algo, pero el cognado uwa parece indicar que significa 'junto a'.
 +
 
 +
|cog=
 +
 
 +
{{tuf|quesa(4)|''ques ícara''. al pie de.|Headland}}
 +
 
 +
|citas=
 +
 
 +
{{voc_2922|Cabar al pie del arbol. ''quye quihichan bquyhyusuca''.|31r}}
 +
 
 +
}}
 +
 
 +
 
 +
{{subacep
 +
| {{POSS}}-{{~}}{{INE}}
 +
| En amparo de
 +
|def = lit. al pie de
 +
|sema=Cuidar
 +
|citas=
 +
 
 +
{{voc_158|Cuydar de alguna cosa. ''Aquihichan zemisqua'' [o] ''zepquansuca'' [o] ''aquichan zequynsuca''.|45r}}
 +
{{voc_158|Desanparada persona. ''Hos pquaoa magueza'' [o] ''<u>aquihi chan</u> minga magueza''.|54r}}
 +
 
 +
}}
 +
 
 +
 
 +
{{subacep
 +
| {{POSS}}-{{~}} [[bohoze]]
 +
| A pie
 +
|def = Literalmente "con mis pies, con tus pies, etc"
 +
|citas=
 +
 
 +
{{voc_158|A pie. ''Zquihicha bohoze, mquihicha bohoze'', etc. |18r}}
 +
 
 +
}}
 +
 
 +
 
 +
}}
 +
 
 +
 
 +
 
 +
{{II| num. | Diez, pies |
 +
|gra = Seguido de otro numeral
 +
|come = Metáfora de los diez dedos de los pies
 +
|sema=Número
 +
|cit=
 +
 
 +
{{voc_158|Diez y seis. ''<u>Quihicha</u>ta â''.<br>Diez y seis son. ''<u>Quihicha</u>tas gue''.<br>Díez y seis serán. ''<u>Quihicha</u>tas nga''.|59r}}
 +
 
 +
}}

Revisión actual - 12:30 18 ene 2026

quihicha#I s. Pie, pata, *base.  || quihicha#II num. Diez, pies  || quihicha#III  || quihicha#IV  || quihicha#V  || quihicha#L I

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

quihicha, qhicha, qhicħa, qhicħâ, qhuicħa, qhîcħa, qhîcħâ, quicha, quihycha

Fon. Gonz.*/kihiʂa/ Cons. */kihitʲa/
    k:k i:e ʔ:0 ʃ:s a:a
    I. s. Pie, pata, *base. 
    Ver también " Pie ": quihicha
    Pie. Quihicha. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 98r
    uwa central: quesa(4) - 1. pie. (Headland )
    uwa central: at_quesa - 1. muñeca (Headland )
    uwa Raw riya: keskara - Pie (Bonilla & Gómez )
    Barí ará: kittuu - Pie (Mogollón)
    damana: kɨsá - Pie (Huber & Reed )
    Ikʉ (Arhuaco): kʉttʉ - Pie (Frank )
    Ikʉ (Arhuaco): kətə - Pie (Landaburu )
    kággaba (kogui): kasa - Pie (Huber & Reed )
    ette taara: kissa - Pie (Niño)
    Cabécar: klö - Pie (Peña)
    Bribri: kalö̀jkue - pie (Margery (Krohn))
    1. Pata de animal.
      Pata de animal. Quihicha. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 18r

    2. Base (Objeto que rodea la base de algo)
      Collarejo = chyza quihicha = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 40r
      Ver también " Base ": quihicha

    3. quihichy-ba
    4. Dedo del pie
      Dedo del pie. Quihichyua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 52v
      Dedo del pie = Quihichyba. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 16v
      Ver también " Pie ": quihicha
      Ver también " Dedo ": -ba, coca, coquiba, quihicha, yta

    5. ~ oque
    6. Pisada
      Pisada = quihicha oque. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 33r
      Ver también " Señal ": quihicha
    Construcciones:
      [POSS]-quihicha-c[ALL]
    1. De, por causa de (Denota la causa u origen de algo. Parece usarse sólo con personas)
      Esconder = bchiysuca. escondíolo de mi. zequihichac abchisy = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 74r
      Escondioʃe de mi = zequihichac achisgo = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 74r
      Llorar a otro = aquihichac zeconsuca = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 85v
      Ver también " De ": -s(2), quihicha, xicasâ

    2. [POSS]-quihicha-na[INE]
    3. Contra, por causa de (Parece usarse sólo con personas)
      Contra ti está mascando hayo. Umquichac abchusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 44r
      Ver también " Contra ": quihicha

    4. [N] quihicha-na[INE]
    5. Al pie de, junto a.
      Cabar al pie del arbol. quye quihichan bquyhyusuca. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 31r
      Comentarios: La cita de la acepción del ejemplo podría entenderse como "en la parte baja" de algo, pero el cognado uwa parece indicar que significa 'junto a'.

    6. [POSS]-quihicha-na[INE]
    7. En amparo de (lit. al pie de)
      Cuydar de alguna cosa. Aquihichan zemisqua [o] zepquansuca [o] aquichan zequynsuca. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 45r
      Desanparada persona. Hos pquaoa magueza [o] aquihi chan minga magueza. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 54r
      Ver también " Cuidar ": ho, misqua, quihicha, zihisqua

    8. [POSS]-quihicha bohoze
    9. A pie (Literalmente "con mis pies, con tus pies, etc")
      A pie. Zquihicha bohoze, mquihicha bohoze, etc. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 18r



    II. num. Diez, pies (  Gram. Seguido de otro numeral.)
    Comentarios: Metáfora de los diez dedos de los pies
    Ver también " Número ": aca, ata, boza, cuhupqua, gueta, hyzca, mica, muyhyca, quihicha, suhuza, taa, tama, ubchihica
    Diez y seis. Quihichata â.
    Diez y seis son. Quihichatas gue.
    Díez y seis serán. Quihichatas nga. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 59r