De Muysc cubun - Lengua Muisca
gusqua(2)#I sq. tr. quy. Quitar, tomar || gusqua(2)#II sq. tr. quy. Cortar, retirar || gusqua(2)#III || gusqua(2)#IV || gusqua(2)#V || gusqua(2)#L I ys ~ loc. v. intr. Faltar, no alcanzar algo.
Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez
(2008 - 2026).
gusqua(2)
Fon. Gonz.*/ɣuskua/ Cons.
*/ɣuskua/
- Quitarse lo que se tiene puesto (lit. quitarlo yo mismo). Quitar. Bgusqua. Pret[érit]o, buguque.
Quitémelo. Zytas abguque.
Quitarse el uestido o el sombrero. El mismo verbo. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 107r - [[equivalencias:: Destapar (lit. quitar [lo que está] delante o primero de algo).
]] Desatapar. Quyhycas biasqua [o] aquyhyn bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 54r
- Castrar (lit. quitar los testículos). Castrar. Ane iombgusqua. Pretérito, bguque. Castrado. Ane iom agucucua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 38r
- Cortar leña. Leña haser. Ja bgusqua [o] ja bquysqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 83v
I. sq. tr. quy. Quitar, tomar. Pret. bguquy.Part. fin. agucucua.
Paradigma verbal: gu (sq. tr. quy.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-guquy | z-b-gu-squa | z-b-gu-nga | z-b-gu-iua |
| neg. | z-b-gu-za | z-b-gu-squa-za | z-b-gu-zi-nga | z-b-gu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-guquy | m-m-gu-squa | m-m-gu-nga | m-m-gu-iua |
| neg. | m-m-gu-za | m-m-gu-squa-za | m-m-gu-zi-nga | m-m-gu-za-n iua |
| 3.ª | a-b-guquy | a-b-gu-squa | a-b-gu-nga | a-b-gu-iua |
| neg. | a-b-gu-za | a-b-gu-squa-za | a-b-gu-zi-nga | a-b-gu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-guquy | chi-b-gu-squa | chi-b-gu-nga | chi-b-gu-iua |
| neg. | chi-b-gu-za | chi-b-gu-squa-za | chi-b-gu-zi-nga | chi-b-gu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-guquy | mi-b-gu-squa | mi-b-gu-nga | mi-b-gu-iua |
| neg. | mi-b-gu-za | mi-b-gu-squa-za | mi-b-gu-zi-nga | mi-b-gu-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-guc-a | cha-gu-sca | cha-gu-nga | cha-gu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-guc-a | ma-gu-sca | ma-gu-nga | ma-gu-nguepqua |
| 3.ª | guc-a | gu-sca | gu-nga | gu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-guc-a | chi-gu-sca | chi-gu-nga | chi-gu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-guc-a | mi-gu-sca | mi-gu-nga | mi-gu-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | guc-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | guc-ua |
Quitar. bgusqua. bguquy. Quitómelo: Zytas abguquy. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 80v
Sacanse tambien algunos verbos, à los quales quitada la terminaciòn squa se aŋade la
particula quy, y son los siguientes=(...)
...y quãdo ſignifica tomar ò quitar, haze gucû el imperatiuo. (Dueñas G., Gómez D. & Melo L, 2011.) - Gra. Lu. fol. 78v
uwa central: cuiquinro - 2. separar, quitar. 3. dejar. (Headland
)
zytas ab~
aquyhyn b~
II. sq. tr. quy. Cortar, retirar.
Paradigma verbal: gu (sq. tr. quy.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-guquy | z-b-gu-squa | z-b-gu-nga | z-b-gu-iua |
| neg. | z-b-gu-za | z-b-gu-squa-za | z-b-gu-zi-nga | z-b-gu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-guquy | m-m-gu-squa | m-m-gu-nga | m-m-gu-iua |
| neg. | m-m-gu-za | m-m-gu-squa-za | m-m-gu-zi-nga | m-m-gu-za-n iua |
| 3.ª | a-b-guquy | a-b-gu-squa | a-b-gu-nga | a-b-gu-iua |
| neg. | a-b-gu-za | a-b-gu-squa-za | a-b-gu-zi-nga | a-b-gu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-guquy | chi-b-gu-squa | chi-b-gu-nga | chi-b-gu-iua |
| neg. | chi-b-gu-za | chi-b-gu-squa-za | chi-b-gu-zi-nga | chi-b-gu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-guquy | mi-b-gu-squa | mi-b-gu-nga | mi-b-gu-iua |
| neg. | mi-b-gu-za | mi-b-gu-squa-za | mi-b-gu-zi-nga | mi-b-gu-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-guc-a | cha-gu-sca | cha-gu-nga | cha-gu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-guc-a | ma-gu-sca | ma-gu-nga | ma-gu-nguepqua |
| 3.ª | guc-a | gu-sca | gu-nga | gu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-guc-a | chi-gu-sca | chi-gu-nga | chi-gu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-guc-a | mi-gu-sca | mi-gu-nga | mi-gu-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | guc-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | guc-ua |
uwa central: cuiquinro - 1. cortar (una sola cosa, pelo, cordón umbilical, rama del árbol, palo para pescar). (Headland
)
aneiom b~
ja b~
ys ~.
L.I. loc. v. intr. Faltar, no alcanzar algo. Paradigma verbal: gu (loc. v. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-gu | z-gu-squa | z-gu-nga | z-gu-iua |
| neg. | z-gu-za | z-gu-squa-za | z-gu-zi-nga | z-gu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-gu | m-gu-squa | m-gu-nga | m-gu-iua |
| neg. | m-gu-za | m-gu-squa-za | m-gu-zi-nga | m-gu-za-n iua |
| 3.ª | a-gu | a-gu-squa | a-gu-nga | a-gu-iua |
| neg. | a-gu-za | a-gu-squa-za | a-gu-zi-nga | a-gu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-gu | chi-gu-squa | chi-gu-nga | chi-gu-iua |
| neg. | chi-gu-za | chi-gu-squa-za | chi-gu-zi-nga | chi-gu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-gu | mi-gu-squa | mi-gu-nga | mi-gu-iua |
| neg. | mi-gu-za | mi-gu-squa-za | mi-gu-zi-nga | mi-gu-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-gu-ia | cha-gu-sca | cha-gu-nga | cha-gu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-gu-ia | ma-gu-sca | ma-gu-nga | ma-gu-nguepqua |
| 3.ª | a-gu-ia | a-gu-sca | a-gu-nga | a-gu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-gu-ia | chi-gu-sca | chi-gu-nga | chi-gu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-gu-ia | mi-gu-sca | mi-gu-nga | mi-gu-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-gu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-gu-ua |
Faltar, no alcanzar. Ys agusqua. Pret[érit]o, aguque. Partiçipios: agusca, aguca, agunga. Exemplos: córtase una// uestidura: ubo poco paño, faltó paño, pañoz ys aguque; aquel pronombre ys refiere a la vestidura a quien hase falta. Yten, estamos doçe personas, no ai más de diez panes; dice uno: a nosotros dos nos faltó el pan, chie bozan funz chihas aguque. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 76r
ai ze~.
L.II. loc. v. intr. Retirarse ( Apartarse para ir a dormir. Lit. hacia allá retirarse. ) Paradigma verbal: gu (loc. v. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-gu | z-gu-squa | z-gu-nga | z-gu-iua |
| neg. | z-gu-za | z-gu-squa-za | z-gu-zi-nga | z-gu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-gu | m-gu-squa | m-gu-nga | m-gu-iua |
| neg. | m-gu-za | m-gu-squa-za | m-gu-zi-nga | m-gu-za-n iua |
| 3.ª | a-gu | a-gu-squa | a-gu-nga | a-gu-iua |
| neg. | a-gu-za | a-gu-squa-za | a-gu-zi-nga | a-gu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-gu | chi-gu-squa | chi-gu-nga | chi-gu-iua |
| neg. | chi-gu-za | chi-gu-squa-za | chi-gu-zi-nga | chi-gu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-gu | mi-gu-squa | mi-gu-nga | mi-gu-iua |
| neg. | mi-gu-za | mi-gu-squa-za | mi-gu-zi-nga | mi-gu-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-gu-ia | cha-gu-sca | cha-gu-nga | cha-gu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-gu-ia | ma-gu-sca | ma-gu-nga | ma-gu-nguepqua |
| 3.ª | a-gu-ia | a-gu-sca | a-gu-nga | a-gu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-gu-ia | chi-gu-sca | chi-gu-nga | chi-gu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-gu-ia | mi-gu-sca | mi-gu-nga | mi-gu-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-gu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-gu-ua |
Acostarse para dormir. Ai zegusqua, ai agu. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 5r
Echarse, acostarse. Ai zegusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 66r
Detras de mi se acoſto = zegahan ai agu = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 58r
Ver también "Acostarse": gusqua(2)
aquyn zeb~.
L.III. loc. v. tr. Importunar ( Cortar la conversación o las actividades a una o varias personas. Lit. Quitar su fuerza. ) Paradigma verbal: gu (loc. v. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-gu | z-b-gu-squa | z-b-gu-nga | z-b-gu-iua |
| neg. | z-b-gu-za | z-b-gu-squa-za | z-b-gu-zi-nga | z-b-gu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-gu | m-m-gu-squa | m-m-gu-nga | m-m-gu-iua |
| neg. | m-m-gu-za | m-m-gu-squa-za | m-m-gu-zi-nga | m-m-gu-za-n iua |
| 3.ª | a-b-gu | a-b-gu-squa | a-b-gu-nga | a-b-gu-iua |
| neg. | a-b-gu-za | a-b-gu-squa-za | a-b-gu-zi-nga | a-b-gu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-gu | chi-b-gu-squa | chi-b-gu-nga | chi-b-gu-iua |
| neg. | chi-b-gu-za | chi-b-gu-squa-za | chi-b-gu-zi-nga | chi-b-gu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-gu | mi-b-gu-squa | mi-b-gu-nga | mi-b-gu-iua |
| neg. | mi-b-gu-za | mi-b-gu-squa-za | mi-b-gu-zi-nga | mi-b-gu-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-gu-ia | cha-gu-sca | cha-gu-nga | cha-gu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-gu-ia | ma-gu-sca | ma-gu-nga | ma-gu-nguepqua |
| 3.ª | gu-ia | gu-sca | gu-nga | gu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-gu-ia | chi-gu-sca | chi-gu-nga | chi-gu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-gu-ia | mi-gu-sca | mi-gu-nga | mi-gu-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | gu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | gu-ua |
Ynportunar = aquyn zbgusqua = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 124v
ímportunar = aquyn bgusqua = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 82v
Importunar = Aquyn zebgusqua. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 26v
Comentarios: La traducción de este verbo es obscura.
