m |
m |
||
| Línea 2: | Línea 2: | ||
|IPA_GONZALEZ = ɣuskua | |IPA_GONZALEZ = ɣuskua | ||
|IPA_CONSTENLA = | |IPA_CONSTENLA = | ||
| − | |IPA_KUBUN = (PCC) | + | |IPA_KUBUN = (PCC) ɣauwi- -> ɣ<sup>a</sup>'u-skwa |
| + | |COM_IPA = La partícula -wi de los verbos uwa, parece haber desaparecido. | ||
|MORFOLOGIA = | |MORFOLOGIA = | ||
| + | |SWADESH = 25 | ||
}} | }} | ||
| − | {{I| sq. tr. | + | {{I| sq. tr.| Matar. }} |
| − | {{ | + | {{verbo |
| − | {{gra_lugo|''Guſquâ'', Por matar haze, gû.// y por dezir haze ''guʒhû''. |77v}} | + | |pre = |
| − | {{voc_158| | + | |imp = gû |
| − | {{voc_158| | + | |par_pas = hue/gûe |
| − | + | }} | |
| − | + | {{manuscrito_2923|Matar : ''Zebgusqua''. pretérito ''bgu''.|29r}} | |
| − | + | {{gra_lugo|''Guſquâ'', Por matar haze, ''gû''.// y por dezir haze ''guʒhû''. |77v}} | |
| − | + | {{voc_158|''¿Muysca ma<u>hue</u>z aguenua?'', ¿as muerto algún hombre?;|11v}} | |
| + | {{voc_158|Nadie lo a muerto. ''Gûe magueza''.|89r}} | ||
| − | + | {{arh|gwakən|Huber & Reed}} | |
| − | {{ | + | {{tuf|yaúwinro|Matar|Headland}} |
| + | {{tbn|yawika|Matar|Gómez}} | ||
| − | : | + | :1. '''siec b~'''. Ahogar en el agua. |
| − | {{voc_158| | + | {{voc_158|Ahogar a otro desta manera. ''Siec bgusqua''.|9v}} |
| − | : | + | :2. '''abizac zbioques b~'''. Matar apretando el cuello. |
| − | {{voc_158| | + | {{voc_158|Ahogar a otro apretándole el cuello con la mano. ''Abizac zbioques bgusqua''.|9v}} |
| − | : | + | :3. '''ipquabez abizac bcamys b~'''. Matar a alguien atándole la garganta. |
| − | {{voc_158| | + | {{voc_158|Ahogar a otro atándole la garganta. ''Ipquabez abizac bcamys bgusqua''.|9v}} |
| − | : | + | :4. '''chihizez achyzas mnyquys bg~'''. Matar echando un lazo al cuello. |
| − | {{voc_158| | + | {{voc_158|Ahogar a otro echándole un lazo al cuello. ''Chi hizez achyzas mnyquys bgusqua''.|9v}} |
| − | |||
| − | + | {{II| sq. tr. | Sobornar, cohechar.}} {{imp|gu}} {{par|gue|guisca|gunga}} | |
| − | + | {{voc_158|Cohechar. ''Intan aquhin bgusqua''. Ymperatiuo, ''gu''. Partiçipios: ''chaguisca, chague, chagunga''.<br> | |
| + | Cohechóme. ''Zintan zquihin abgu''.<br> | ||
| + | Cohechos lleuar. ''Zintan zquihin angus bgusqua'', tomo los cohechos|39v}} | ||
| + | {{voc_158|Sobornar. Vide 'cohechar'. |114v}} | ||
| − | + | {{come|Este verbo está más emparentado con la acepción de "matar" que con la de "decir", pues su imperativo y participios así lo demuestran. Sin embargo, su traducción literal sigue siendo obscura.}} | |
| − | |||
| − | + | {{III| sq. tr. | Producir, hacer algo partiendo de una materia o un instrumento. }} | |
| − | {{ | ||
| − | + | :1. '''ja b~'''. Hacer leña. | |
| − | {{voc_158| | + | {{voc_158|Leña haser. ''Jabgusqua'' [o] ''ja bquysqua''.|83v}} |
| − | + | {{sema|Leñar}} | |
| − | {{sema| | ||
| − | + | :2. '''flauta b~'''. Producir sonido con la flauta. | |
| − | + | {{voc_158|Fláuta tañer. ''Flauta bgusqua''.|77r}} | |
| − | + | {{voc_158|Apedrear el graniço. ''Hichaguaz abgusqua''.|17v}} | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | :2. ''' | ||
| − | {{voc_158| | ||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | {{voc_158| | ||
| − | |||
| − | {{ | + | {{IV| sq. tr. |Cerrar apretando. }} |
| − | {{ | + | {{voc_158|Çerrar la puerta de palillos con cabuya. ''Guezys bgasqua'' [o] ''gues bgusqua''.<br> |
| + | Çerrado estar assí. ''Guezys aguene'' [o] ''gues aguene'' [o] ''guetes, aguene''.|46v}} | ||
| + | {{voc_158|Çerrar los ojos apretando. ''Zupqua zebgusqua, mupqua gu''.|46v}} | ||
| + | {{voc_158|Desatapar. Quyhycas biasqua [o] aquyhyn bgusqua.|54r}} | ||
| − | + | {{I| loc. v. | Faltar, no alcanzar algo. | ys ~ }} | |
| − | {{voc_158| | + | {{voc_158|Faltar, no alcanzar. ''Ys agusqua''. Pret[érit]o, ''aguque''. Partiçipios: ''agusca, aguca, agunga''. Exemplos: córtase una// uestidura: ubo poco paño, faltó paño, ''pañoz ys aguque''; aquel pronombre ''ys'' refiere a la vestidura a quien hase falta. Yten, estamos doçe personas, no ai más de diez panes; dice uno: a nosotros dos nos faltó el pan, ''chie bozan funz chihas aguque''.|76r}} |
| − | |||
| − | + | {{I| loc. v. | Anudar, hacer nudos. | yn b~ }} | |
| − | {{ | + | {{voc_158|Añudar, haçer ñudo. ''Ynbgusqua''.|17v}} |
| − | |||
| − | {{voc_158| | ||
| − | |||
| − | |||
| − | {{ | + | {{I| loc. v. | Acostarse para dormir. | ai ze~}} |
| − | + | {{voc_158|Acostarse para dormir. ''Ai zegusqua, ai agu''.|5r}} | |
| − | {{ | + | {{voc_158|Echarse, acostarse. Ai zegusqua.|66r}} |
Revisión del 16:42 6 abr 2014
gusqua#I sq. tr. Matar. || gusqua#II || gusqua#III || gusqua#IV || gusqua#V || gusqua#L I muysca magusca loc. v. Verdugo (lit. el que mata gente)
gusqua, gûsqua
- 1. siec b~. Ahogar en el agua.
- 2. abizac zbioques b~. Matar apretando el cuello.
- 3. ipquabez abizac bcamys b~. Matar a alguien atándole la garganta.
- 4. chihizez achyzas mnyquys bg~. Matar echando un lazo al cuello.
- 1. ja b~. Hacer leña.
- 2. flauta b~. Producir sonido con la flauta.
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-gu | z-b-gu-squa | z-b-gu-nga | z-b-gu-iua |
| neg. | z-b-gu-za | z-b-gu-squa-za | z-b-gu-zi-nga | z-b-gu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-gu | m-m-gu-squa | m-m-gu-nga | m-m-gu-iua |
| neg. | m-m-gu-za | m-m-gu-squa-za | m-m-gu-zi-nga | m-m-gu-za-n iua |
| 3.ª | a-b-gu | a-b-gu-squa | a-b-gu-nga | a-b-gu-iua |
| neg. | a-b-gu-za | a-b-gu-squa-za | a-b-gu-zi-nga | a-b-gu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-gu | chi-b-gu-squa | chi-b-gu-nga | chi-b-gu-iua |
| neg. | chi-b-gu-za | chi-b-gu-squa-za | chi-b-gu-zi-nga | chi-b-gu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-gu | mi-b-gu-squa | mi-b-gu-nga | mi-b-gu-iua |
| neg. | mi-b-gu-za | mi-b-gu-squa-za | mi-b-gu-zi-nga | mi-b-gu-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-gu-ia | cha-gu-sca | cha-gu-nga | cha-gu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-gu-ia | ma-gu-sca | ma-gu-nga | ma-gu-nguepqua |
| 3.ª | gu-ia | gu-sca | gu-nga | gu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-gu-ia | chi-gu-sca | chi-gu-nga | chi-gu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-gu-ia | mi-gu-sca | mi-gu-nga | mi-gu-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | gu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | gu-ua |
Imp. gû. Part. de pret. hue/gûe.
Matar : Zebgusqua. pretérito bgu. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 29r
Guſquâ, Por matar haze, gû.// y por dezir haze guʒhû. (Dueñas G., Gómez D. & Melo L, 2011.) - Gra. Lu. fol. 77v
¿Muysca mahuez aguenua?, ¿as muerto algún hombre?; [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 11v
Nadie lo a muerto. Gûe magueza. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 89r
Ahogar a otro desta manera. Siec bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 9v
Ahogar a otro apretándole el cuello con la mano. Abizac zbioques bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 9v
Ahogar a otro atándole la garganta. Ipquabez abizac bcamys bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 9v
Ahogar a otro echándole un lazo al cuello. Chi hizez achyzas mnyquys bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 9v
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-gu | z-b-gu-squa | z-b-gu-nga | z-b-gu-iua |
| neg. | z-b-gu-za | z-b-gu-squa-za | z-b-gu-zi-nga | z-b-gu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-gu | m-m-gu-squa | m-m-gu-nga | m-m-gu-iua |
| neg. | m-m-gu-za | m-m-gu-squa-za | m-m-gu-zi-nga | m-m-gu-za-n iua |
| 3.ª | a-b-gu | a-b-gu-squa | a-b-gu-nga | a-b-gu-iua |
| neg. | a-b-gu-za | a-b-gu-squa-za | a-b-gu-zi-nga | a-b-gu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-gu | chi-b-gu-squa | chi-b-gu-nga | chi-b-gu-iua |
| neg. | chi-b-gu-za | chi-b-gu-squa-za | chi-b-gu-zi-nga | chi-b-gu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-gu | mi-b-gu-squa | mi-b-gu-nga | mi-b-gu-iua |
| neg. | mi-b-gu-za | mi-b-gu-squa-za | mi-b-gu-zi-nga | mi-b-gu-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-gu-ia | cha-gu-sca | cha-gu-nga | cha-gu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-gu-ia | ma-gu-sca | ma-gu-nga | ma-gu-nguepqua |
| 3.ª | gu-ia | gu-sca | gu-nga | gu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-gu-ia | chi-gu-sca | chi-gu-nga | chi-gu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-gu-ia | mi-gu-sca | mi-gu-nga | mi-gu-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | gu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | gu-ua |
Cohechar. Intan aquhin bgusqua. Ymperatiuo, gu. Partiçipios: chaguisca, chague, chagunga.
Cohechóme. Zintan zquihin abgu.
Cohechos lleuar. Zintan zquihin angus bgusqua, tomo los cohechos [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 39v
Sobornar. Vide 'cohechar'. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 114v
Comentarios: Este verbo está más emparentado con la acepción de "matar" que con la de "decir", pues su imperativo y participios así lo demuestran. Sin embargo, su traducción literal sigue siendo obscura.
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-gu | z-b-gu-squa | z-b-gu-nga | z-b-gu-iua |
| neg. | z-b-gu-za | z-b-gu-squa-za | z-b-gu-zi-nga | z-b-gu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-gu | m-m-gu-squa | m-m-gu-nga | m-m-gu-iua |
| neg. | m-m-gu-za | m-m-gu-squa-za | m-m-gu-zi-nga | m-m-gu-za-n iua |
| 3.ª | a-b-gu | a-b-gu-squa | a-b-gu-nga | a-b-gu-iua |
| neg. | a-b-gu-za | a-b-gu-squa-za | a-b-gu-zi-nga | a-b-gu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-gu | chi-b-gu-squa | chi-b-gu-nga | chi-b-gu-iua |
| neg. | chi-b-gu-za | chi-b-gu-squa-za | chi-b-gu-zi-nga | chi-b-gu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-gu | mi-b-gu-squa | mi-b-gu-nga | mi-b-gu-iua |
| neg. | mi-b-gu-za | mi-b-gu-squa-za | mi-b-gu-zi-nga | mi-b-gu-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-gu-ia | cha-gu-sca | cha-gu-nga | cha-gu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-gu-ia | ma-gu-sca | ma-gu-nga | ma-gu-nguepqua |
| 3.ª | gu-ia | gu-sca | gu-nga | gu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-gu-ia | chi-gu-sca | chi-gu-nga | chi-gu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-gu-ia | mi-gu-sca | mi-gu-nga | mi-gu-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | gu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | gu-ua |
Leña haser. Jabgusqua [o] ja bquysqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 83v
Ver también "Leñar": gusqua(2), quysqua
Fláuta tañer. Flauta bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 77r
Apedrear el graniço. Hichaguaz abgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 17v
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-gu | z-b-gu-squa | z-b-gu-nga | z-b-gu-iua |
| neg. | z-b-gu-za | z-b-gu-squa-za | z-b-gu-zi-nga | z-b-gu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-gu | m-m-gu-squa | m-m-gu-nga | m-m-gu-iua |
| neg. | m-m-gu-za | m-m-gu-squa-za | m-m-gu-zi-nga | m-m-gu-za-n iua |
| 3.ª | a-b-gu | a-b-gu-squa | a-b-gu-nga | a-b-gu-iua |
| neg. | a-b-gu-za | a-b-gu-squa-za | a-b-gu-zi-nga | a-b-gu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-gu | chi-b-gu-squa | chi-b-gu-nga | chi-b-gu-iua |
| neg. | chi-b-gu-za | chi-b-gu-squa-za | chi-b-gu-zi-nga | chi-b-gu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-gu | mi-b-gu-squa | mi-b-gu-nga | mi-b-gu-iua |
| neg. | mi-b-gu-za | mi-b-gu-squa-za | mi-b-gu-zi-nga | mi-b-gu-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-gu-ia | cha-gu-sca | cha-gu-nga | cha-gu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-gu-ia | ma-gu-sca | ma-gu-nga | ma-gu-nguepqua |
| 3.ª | gu-ia | gu-sca | gu-nga | gu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-gu-ia | chi-gu-sca | chi-gu-nga | chi-gu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-gu-ia | mi-gu-sca | mi-gu-nga | mi-gu-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | gu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | gu-ua |
Çerrar la puerta de palillos con cabuya. Guezys bgasqua [o] gues bgusqua.
Çerrado estar assí. Guezys aguene [o] gues aguene [o] guetes, aguene. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 46v
Çerrar los ojos apretando. Zupqua zebgusqua, mupqua gu. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 46v
Desatapar. Quyhycas biasqua [o] aquyhyn bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 54r
I. loc. v. Faltar, no alcanzar algo.
Faltar, no alcanzar. Ys agusqua. Pret[érit]o, aguque. Partiçipios: agusca, aguca, agunga. Exemplos: córtase una// uestidura: ubo poco paño, faltó paño, pañoz ys aguque; aquel pronombre ys refiere a la vestidura a quien hase falta. Yten, estamos doçe personas, no ai más de diez panes; dice uno: a nosotros dos nos faltó el pan, chie bozan funz chihas aguque. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 76r
I. loc. v. Anudar, hacer nudos.
Añudar, haçer ñudo. Ynbgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 17v
I. loc. v. Acostarse para dormir.
Acostarse para dormir. Ai zegusqua, ai agu. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 5r
Echarse, acostarse. Ai zegusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 66r
