m |
m (Variable proto) |
||
| Línea 2: | Línea 2: | ||
|IPA_GONZALEZ = maskua | |IPA_GONZALEZ = maskua | ||
|IPA_CONSTENLA = | |IPA_CONSTENLA = | ||
| − | | | + | |PROTO = maʔn- → maʔ- |
|MORFOLOGIA = | |MORFOLOGIA = | ||
|HOMO = masqua | |HOMO = masqua | ||
Revisión del 13:08 22 mar 2024
masqua#I sq. intr. quy. Conducirse, trasladarse, llevarse. irse (de un lugar a otro) || masqua#II sq. intr. quy. Quitarse, retirarse || masqua#III || masqua#IV || masqua#V || masqua#L I xuaz a~ loc. v. intr. Caer el rocío, condensarse el rocío
masqua
- 1. fac a~. Sacarse, echarse fuera.
- 2. guan a~. Caer, arrojarse, abatirse
- 3. ganyc z~. Dejarse renglones por medio.
- 4. sacan a~. Partirse.
- 5. chin a~. Partirse a la mitad.
- 6. u/y z~. Soltarse, hablando de cosas materiales.
- 7. tei a~. Abollarse.
- 1. chues z~. Destetarse (lit. quitar la teta).
- 2. ahycac z~. Quitarse la voz.
- 3. ziez z~. Abortar, malparir (lit. Retirarse de mi vientre)
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-maquy | z-ma-squa | z-ma-nga | z-ma-iua |
| neg. | z-ma-za | z-ma-squa-za | z-ma-zi-nga | z-ma-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-maquy | m-ma-squa | m-ma-nga | m-ma-iua |
| neg. | m-ma-za | m-ma-squa-za | m-ma-zi-nga | m-ma-za-n iua |
| 3.ª | a-maquy | a-ma-squa | a-ma-nga | a-ma-iua |
| neg. | a-ma-za | a-ma-squa-za | a-ma-zi-nga | a-ma-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-maquy | chi-ma-squa | chi-ma-nga | chi-ma-iua |
| neg. | chi-ma-za | chi-ma-squa-za | chi-ma-zi-nga | chi-ma-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-maquy | mi-ma-squa | mi-ma-nga | mi-ma-iua |
| neg. | mi-ma-za | mi-ma-squa-za | mi-ma-zi-nga | mi-ma-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-mac-a | cha-ma-sca | cha-ma-nga | cha-ma-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-mac-a | ma-ma-sca | ma-ma-nga | ma-ma-nguepqua |
| 3.ª | a-mac-a | a-ma-sca | a-ma-nga | a-ma-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-mac-a | chi-ma-sca | chi-ma-nga | chi-ma-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-mac-a | mi-ma-sca | mi-ma-nga | mi-ma-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-mac-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-mac-ua |
Pret. maque. Imp. amazu/amacu. Part. de pret. maza. Part. de pres. maza. Part. de fut. manga.
(Hablando de los participios)... Regla 1.a
La terminaçión squa se muda en sca, sacando a zemasqua neutro, que haze maza por presente y pretérito [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Gra. fol. 18v
(Hablando de los participios de futuro)...zemasqua, neutro, haze el partiçipio de// futuro manga. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Gra. fol. 19v
Ver también "masqua-tasqua": masqua
Ver también "Quitar":
Comentarios: No hay que confundir este verbo intransitivo con el verbo transitivo -basqua (traer), cuyo verbo transitivo se nasaliza y su pretérito es -baquy.
Sacar al sol. Suac fac zemasqua.
Sacar echando fuera. Fac btasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 112r
Sacar llebando a otra parte. Fac zemasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 112r
Sacar a la lus. Muyian pquaoc fac zemasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 112r
Caer de lo alto = guan zmasqua
Caer de lo alto en tierra = guan Zmaques hichas iza = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 33r
Arrojarse de lo alto. Zpquyquyn guan zemasqua.
Arrojarse de lo alto al agua. Zpquyquyn siec guan zemasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 20v
Caer de pies. Zquihicha bohoze guan zmasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 33v
Echarse de lo alto. Zytas guan zemasqua. Échate abajo, mytas guan amazo. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 65r
Caer de lo alto en tierra. Guan zmaques hichas iza. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 33r
Caer el rayo. Pquahazaz guan amasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 34r
Ver también "Abatir": masqua, tasqua
Pasar entre renglones = ganny quybtasqua. Vide in additione.
Pasarse entre renglones = gannyquy Zemasqua. [sic] (Giraldo & Gómez, 2011) - Ms. 2924. fol. 55v
Pasar entre rrenglones. Gannyc btasqua.
Pasarse entre rrenglones. Gannyc zemasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 96r
Partir. Sacan btasqua.
Partirse. Sacan amasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 94r
Ver también "Partir": hychansuca, masqua, sacan, tasqua, tosqua
Partir por medio. Chin btasqua.
Partirse por medio. Chin amasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 94r
Soltar = vzebtasqua =
Soltarse = id est, desatarse. = vide ibi. Soltarse, correlativo del pasado = yzemasqua; pero no se dice sino de cosas materiales. [sic] (Giraldo & Gómez, 2011) - Ms. 2924. fol. 77v
Abollar. Tei btasqua.
Abollarse. Tei amasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 2r
Ver también "Abollar": masqua, tasqua, tei
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-maquy | z-ma-squa | z-ma-nga | z-ma-iua |
| neg. | z-ma-za | z-ma-squa-za | z-ma-zi-nga | z-ma-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-maquy | m-ma-squa | m-ma-nga | m-ma-iua |
| neg. | m-ma-za | m-ma-squa-za | m-ma-zi-nga | m-ma-za-n iua |
| 3.ª | a-maquy | a-ma-squa | a-ma-nga | a-ma-iua |
| neg. | a-ma-za | a-ma-squa-za | a-ma-zi-nga | a-ma-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-maquy | chi-ma-squa | chi-ma-nga | chi-ma-iua |
| neg. | chi-ma-za | chi-ma-squa-za | chi-ma-zi-nga | chi-ma-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-maquy | mi-ma-squa | mi-ma-nga | mi-ma-iua |
| neg. | mi-ma-za | mi-ma-squa-za | mi-ma-zi-nga | mi-ma-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-mac-a | cha-ma-sca | cha-ma-nga | cha-ma-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-mac-a | ma-ma-sca | ma-ma-nga | ma-ma-nguepqua |
| 3.ª | a-mac-a | a-ma-sca | a-ma-nga | a-ma-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-mac-a | chi-ma-sca | chi-ma-nga | chi-ma-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-mac-a | mi-ma-sca | mi-ma-nga | mi-ma-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-mac-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-mac-ua |
Ver también "masqua-tasqua": masqua
Destetar. Chues btasqua.
Destetarse. Chues zmasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 57v
Destetarse = Chueʃ zemasqua.
Destetado asi = Chues maza. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 18v
Habla quitarse = zhycac zemasqua[,] hycac mmasqua[,] ahycac amasqua = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 80v
ZeHycaque zemaque; Vmhycaque ummaque &c.
~ quitarsele la habla. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Gra. fol. 37r
Abortar[,] mal parir = ziez amasqua, aiez amasqua, aiez amasqua = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 2r
L.I. loc. v. intr. Caer el rocío, condensarse el rocío
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-ma | z-ma-squa | z-ma-nga | z-ma-iua |
| neg. | z-ma-za | z-ma-squa-za | z-ma-zi-nga | z-ma-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-ma | m-ma-squa | m-ma-nga | m-ma-iua |
| neg. | m-ma-za | m-ma-squa-za | m-ma-zi-nga | m-ma-za-n iua |
| 3.ª | a-ma | a-ma-squa | a-ma-nga | a-ma-iua |
| neg. | a-ma-za | a-ma-squa-za | a-ma-zi-nga | a-ma-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-ma | chi-ma-squa | chi-ma-nga | chi-ma-iua |
| neg. | chi-ma-za | chi-ma-squa-za | chi-ma-zi-nga | chi-ma-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-ma | mi-ma-squa | mi-ma-nga | mi-ma-iua |
| neg. | mi-ma-za | mi-ma-squa-za | mi-ma-zi-nga | mi-ma-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-ma-ia | cha-ma-sca | cha-ma-nga | cha-ma-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-ma-ia | ma-ma-sca | ma-ma-nga | ma-ma-nguepqua |
| 3.ª | a-ma-ia | a-ma-sca | a-ma-nga | a-ma-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-ma-ia | chi-ma-sca | chi-ma-nga | chi-ma-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-ma-ia | mi-ma-sca | mi-ma-nga | mi-ma-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-ma-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-ma-ua |
Caer rroçío. Xuaz amasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 34r
Ver también "Lloviznar": xuaz
Ver también "Llover": chyhytansuca, funiensuca, guigunsuca, muysynsuca, tansuca, zoque
L.II. loc. v. intr. Llorar o gemir el recién nacido.
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-ma | z-ma-squa | z-ma-nga | z-ma-iua |
| neg. | z-ma-za | z-ma-squa-za | z-ma-zi-nga | z-ma-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-ma | m-ma-squa | m-ma-nga | m-ma-iua |
| neg. | m-ma-za | m-ma-squa-za | m-ma-zi-nga | m-ma-za-n iua |
| 3.ª | a-ma | a-ma-squa | a-ma-nga | a-ma-iua |
| neg. | a-ma-za | a-ma-squa-za | a-ma-zi-nga | a-ma-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-ma | chi-ma-squa | chi-ma-nga | chi-ma-iua |
| neg. | chi-ma-za | chi-ma-squa-za | chi-ma-zi-nga | chi-ma-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-ma | mi-ma-squa | mi-ma-nga | mi-ma-iua |
| neg. | mi-ma-za | mi-ma-squa-za | mi-ma-zi-nga | mi-ma-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-ma-ia | cha-ma-sca | cha-ma-nga | cha-ma-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-ma-ia | ma-ma-sca | ma-ma-nga | ma-ma-nguepqua |
| 3.ª | a-ma-ia | a-ma-sca | a-ma-nga | a-ma-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-ma-ia | chi-ma-sca | chi-ma-nga | chi-ma-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-ma-ia | mi-ma-sca | mi-ma-nga | mi-ma-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-ma-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-ma-ua |
Vagido tener = isan amasqua [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 122r
Ver también "Llorar": cone, consuca
L.III. loc. v. intr. Dormitar, esto es, quedarse medio dormido.
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-ma | z-ma-squa | z-ma-nga | z-ma-iua |
| neg. | z-ma-za | z-ma-squa-za | z-ma-zi-nga | z-ma-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-ma | m-ma-squa | m-ma-nga | m-ma-iua |
| neg. | m-ma-za | m-ma-squa-za | m-ma-zi-nga | m-ma-za-n iua |
| 3.ª | a-ma | a-ma-squa | a-ma-nga | a-ma-iua |
| neg. | a-ma-za | a-ma-squa-za | a-ma-zi-nga | a-ma-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-ma | chi-ma-squa | chi-ma-nga | chi-ma-iua |
| neg. | chi-ma-za | chi-ma-squa-za | chi-ma-zi-nga | chi-ma-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-ma | mi-ma-squa | mi-ma-nga | mi-ma-iua |
| neg. | mi-ma-za | mi-ma-squa-za | mi-ma-zi-nga | mi-ma-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-ma-ia | cha-ma-sca | cha-ma-nga | cha-ma-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-ma-ia | ma-ma-sca | ma-ma-nga | ma-ma-nguepqua |
| 3.ª | a-ma-ia | a-ma-sca | a-ma-nga | a-ma-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-ma-ia | chi-ma-sca | chi-ma-nga | chi-ma-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-ma-ia | mi-ma-sca | mi-ma-nga | mi-ma-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-ma-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-ma-ua |
Adormeçerse, dormitar. Zquibaz ahusqua [o] zquibaz amasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 7v
Ver también "Dormitar": husqua(2)
L.IV. loc. v. intr. Quedarse, permanecer, mantenerse ( en un estado anterior. )
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-ma | z-ma-squa | z-ma-nga | z-ma-iua |
| neg. | z-ma-za | z-ma-squa-za | z-ma-zi-nga | z-ma-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-ma | m-ma-squa | m-ma-nga | m-ma-iua |
| neg. | m-ma-za | m-ma-squa-za | m-ma-zi-nga | m-ma-za-n iua |
| 3.ª | a-ma | a-ma-squa | a-ma-nga | a-ma-iua |
| neg. | a-ma-za | a-ma-squa-za | a-ma-zi-nga | a-ma-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-ma | chi-ma-squa | chi-ma-nga | chi-ma-iua |
| neg. | chi-ma-za | chi-ma-squa-za | chi-ma-zi-nga | chi-ma-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-ma | mi-ma-squa | mi-ma-nga | mi-ma-iua |
| neg. | mi-ma-za | mi-ma-squa-za | mi-ma-zi-nga | mi-ma-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-ma-ia | cha-ma-sca | cha-ma-nga | cha-ma-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-ma-ia | ma-ma-sca | ma-ma-nga | ma-ma-nguepqua |
| 3.ª | a-ma-ia | a-ma-sca | a-ma-nga | a-ma-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-ma-ia | chi-ma-sca | chi-ma-nga | chi-ma-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-ma-ia | mi-ma-sca | mi-ma-nga | mi-ma-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-ma-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-ma-ua |
Quedarse. ipquaque zemasqua. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 80r
Quedarse. Ypquac zemasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 106v
...aguaia Santa Maria Virgen iec aza: fac azas, apquan Virgen, apquan Virgen, ypquac amaque...//se hiso hombre en el vientre de la Vírgen ʃantamaría y naçio de ella ʠdando ella virgen [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Con. fol. 130r
...confeſſar vmmqɣʒha gûſqɣ ɤpqun vm masquan. (Dueñas G., Gómez D. & Melo L, 2011.) - Gra. Lu. fol. 144r
...no quedas confeſſado. (Dueñas G., Gómez D. & Melo L, 2011.) - Gra. Lu. fol. 126v
Ver también "Después": -cua, cu(2), cuaxin, uca(3), ypqua(3)
