De Muysc cubun - Lengua Muisca

gusqua(2)#I sq. tr. quy. Quitar, tomar.  || gusqua(2)#II sq. tr. quy. Cortar, retirar.  || gusqua(2)#III  || gusqua(2)#IV  || gusqua(2)#V  || gusqua(2)#L I ys ~ loc. v. intr. Faltar, no alcanzar algo.

Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez (2008 - 2026).

gusqua(2)

Fon. Gonz.*/ɣuskua/ Cons. */ɣuskua/
    {{{GRUPO}}}
    I. sq. tr. Matar. 
    Paradigma verbal: gu (sq. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-guz-b-gu-squaz-b-gu-ngaz-b-gu-iua
    neg.z-b-gu-zaz-b-gu-squa-zaz-b-gu-zi-ngaz-b-gu-za-n iua
    2.ª sg.m-m-gum-m-gu-squam-m-gu-ngam-m-gu-iua
    neg.m-m-gu-zam-m-gu-squa-zam-m-gu-zi-ngam-m-gu-za-n iua
    3.ªa-b-gua-b-gu-squaa-b-gu-ngaa-b-gu-iua
    neg.a-b-gu-zaa-b-gu-squa-zaa-b-gu-zi-ngaa-b-gu-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-guchi-b-gu-squachi-b-gu-ngachi-b-gu-iua
    neg.chi-b-gu-zachi-b-gu-squa-zachi-b-gu-zi-ngachi-b-gu-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-gumi-b-gu-squami-b-gu-ngami-b-gu-iua
    neg.mi-b-gu-zami-b-gu-squa-zami-b-gu-zi-ngami-b-gu-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-gu-iacha-gu-scacha-gu-ngacha-gu-nguepqua
    2.ª sg.ma-gu-iama-gu-scama-gu-ngama-gu-nguepqua
    3.ªgu-iagu-scagu-ngagu-nguepqua
    1.ª pl.chi-gu-iachi-gu-scachi-gu-ngachi-gu-nguepqua
    2.ª pl.mi-gu-iami-gu-scami-gu-ngami-gu-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)gu-u
    2.ª pl. (Imp.)gu-ua
    Pret. bgu. Imp. . Plantilla:par

    Matar : Zebgusqua. pretérito bgu. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 29r

    Guſquâ, Por matar haze, .// y por dezir haze guʒhû. (Dueñas G., Gómez D. & Melo L, 2011.) - Gra. Lu. fol. 77v

    ¿Muysca mahuez aguenua?, ¿as muerto algún hombre?; [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 11v

    Nadie lo a muerto. Gûe magueza. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 89r

    Ikʉ (Arhuaco): gwakən - Huber & Reed ({{{3}}} )
    uwa central: yaúwinro - Matar (Headland )
    uwa Raw riya: yawika - Matar (Gómez )
    1. siec b~. Ahogar en el agua.

    Ahogar a otro desta manera. Siec bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 9v

    2. abizac zbioques b~. Matar apretando el cuello.

    Ahogar a otro apretándole el cuello con la mano. Abizac zbioques bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 9v

    3. ipquabez abizac bcamys b~. Matar a alguien atándole la garganta.

    Ahogar a otro atándole la garganta. Ipquabez abizac bcamys bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 9v

    4. chihizez achyzas mnyquys bg~. Matar echando un lazo al cuello.

    Ahogar a otro echándole un lazo al cuello. Chi hizez achyzas mnyquys bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 9v


    II. sq. tr. Sobornar, cohechar. 
    Paradigma verbal: gu (sq. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-guz-b-gu-squaz-b-gu-ngaz-b-gu-iua
    neg.z-b-gu-zaz-b-gu-squa-zaz-b-gu-zi-ngaz-b-gu-za-n iua
    2.ª sg.m-m-gum-m-gu-squam-m-gu-ngam-m-gu-iua
    neg.m-m-gu-zam-m-gu-squa-zam-m-gu-zi-ngam-m-gu-za-n iua
    3.ªa-b-gua-b-gu-squaa-b-gu-ngaa-b-gu-iua
    neg.a-b-gu-zaa-b-gu-squa-zaa-b-gu-zi-ngaa-b-gu-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-guchi-b-gu-squachi-b-gu-ngachi-b-gu-iua
    neg.chi-b-gu-zachi-b-gu-squa-zachi-b-gu-zi-ngachi-b-gu-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-gumi-b-gu-squami-b-gu-ngami-b-gu-iua
    neg.mi-b-gu-zami-b-gu-squa-zami-b-gu-zi-ngami-b-gu-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-gu-iacha-gu-scacha-gu-ngacha-gu-nguepqua
    2.ª sg.ma-gu-iama-gu-scama-gu-ngama-gu-nguepqua
    3.ªgu-iagu-scagu-ngagu-nguepqua
    1.ª pl.chi-gu-iachi-gu-scachi-gu-ngachi-gu-nguepqua
    2.ª pl.mi-gu-iami-gu-scami-gu-ngami-gu-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)gu-u
    2.ª pl. (Imp.)gu-ua
    Imp. gu. Plantilla:par

    Cohechar. Intan aquhin bgusqua. Ymperatiuo, gu. Partiçipios: chaguisca, chague, chagunga.
    Cohechóme. Zintan zquihin abgu.
    Cohechos lleuar. Zintan zquihin angus bgusqua, tomo los cohechos [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 39v


    III. sq. tr. Producir, hacer algo partiendo de una materia o un instrumento. 
    Paradigma verbal: gu (sq. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-guz-b-gu-squaz-b-gu-ngaz-b-gu-iua
    neg.z-b-gu-zaz-b-gu-squa-zaz-b-gu-zi-ngaz-b-gu-za-n iua
    2.ª sg.m-m-gum-m-gu-squam-m-gu-ngam-m-gu-iua
    neg.m-m-gu-zam-m-gu-squa-zam-m-gu-zi-ngam-m-gu-za-n iua
    3.ªa-b-gua-b-gu-squaa-b-gu-ngaa-b-gu-iua
    neg.a-b-gu-zaa-b-gu-squa-zaa-b-gu-zi-ngaa-b-gu-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-guchi-b-gu-squachi-b-gu-ngachi-b-gu-iua
    neg.chi-b-gu-zachi-b-gu-squa-zachi-b-gu-zi-ngachi-b-gu-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-gumi-b-gu-squami-b-gu-ngami-b-gu-iua
    neg.mi-b-gu-zami-b-gu-squa-zami-b-gu-zi-ngami-b-gu-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-gu-iacha-gu-scacha-gu-ngacha-gu-nguepqua
    2.ª sg.ma-gu-iama-gu-scama-gu-ngama-gu-nguepqua
    3.ªgu-iagu-scagu-ngagu-nguepqua
    1.ª pl.chi-gu-iachi-gu-scachi-gu-ngachi-gu-nguepqua
    2.ª pl.mi-gu-iami-gu-scami-gu-ngami-gu-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)gu-u
    2.ª pl. (Imp.)gu-ua
    1. ja b~. Hacer leña.

    Leña haser. Jabgusqua [o] ja bquysqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 83v

    Ver también "Leñar": gusqua(2), quysqua

    2. flauta b~. Producir sonido con la flauta.

    Fláuta tañer. Flauta bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 77r

    Apedrear el graniço. Hichaguaz abgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 17v


    IV. sq. tr. Cerrar apretando. 
    Paradigma verbal: gu (sq. tr.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-b-guz-b-gu-squaz-b-gu-ngaz-b-gu-iua
    neg.z-b-gu-zaz-b-gu-squa-zaz-b-gu-zi-ngaz-b-gu-za-n iua
    2.ª sg.m-m-gum-m-gu-squam-m-gu-ngam-m-gu-iua
    neg.m-m-gu-zam-m-gu-squa-zam-m-gu-zi-ngam-m-gu-za-n iua
    3.ªa-b-gua-b-gu-squaa-b-gu-ngaa-b-gu-iua
    neg.a-b-gu-zaa-b-gu-squa-zaa-b-gu-zi-ngaa-b-gu-za-n iua
    1.ª pl.chi-b-guchi-b-gu-squachi-b-gu-ngachi-b-gu-iua
    neg.chi-b-gu-zachi-b-gu-squa-zachi-b-gu-zi-ngachi-b-gu-za-n iua
    2.ª pl.mi-b-gumi-b-gu-squami-b-gu-ngami-b-gu-iua
    neg.mi-b-gu-zami-b-gu-squa-zami-b-gu-zi-ngami-b-gu-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-gu-iacha-gu-scacha-gu-ngacha-gu-nguepqua
    2.ª sg.ma-gu-iama-gu-scama-gu-ngama-gu-nguepqua
    3.ªgu-iagu-scagu-ngagu-nguepqua
    1.ª pl.chi-gu-iachi-gu-scachi-gu-ngachi-gu-nguepqua
    2.ª pl.mi-gu-iami-gu-scami-gu-ngami-gu-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)gu-u
    2.ª pl. (Imp.)gu-ua

    Çerrar la puerta de palillos con cabuya. Guezys bgasqua [o] gues bgusqua.
    Çerrado estar assí. Guezys aguene [o] gues aguene [o] guetes, aguene. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 46v

    Çerrar los ojos apretando. Zupqua zebgusqua, mupqua gu. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 46v

    Desatapar. Quyhycas biasqua [o] aquyhyn bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 54r


    ys ~.
    I. loc. v. Faltar, no alcanzar algo. 
    Paradigma verbal: gu (loc. v.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-guz-gu-squaz-gu-ngaz-gu-iua
    neg.z-gu-zaz-gu-squa-zaz-gu-zi-ngaz-gu-za-n iua
    2.ª sg.m-gum-gu-squam-gu-ngam-gu-iua
    neg.m-gu-zam-gu-squa-zam-gu-zi-ngam-gu-za-n iua
    3.ªa-gua-gu-squaa-gu-ngaa-gu-iua
    neg.a-gu-zaa-gu-squa-zaa-gu-zi-ngaa-gu-za-n iua
    1.ª pl.chi-guchi-gu-squachi-gu-ngachi-gu-iua
    neg.chi-gu-zachi-gu-squa-zachi-gu-zi-ngachi-gu-za-n iua
    2.ª pl.mi-gumi-gu-squami-gu-ngami-gu-iua
    neg.mi-gu-zami-gu-squa-zami-gu-zi-ngami-gu-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-gu-iacha-gu-scacha-gu-ngacha-gu-nguepqua
    2.ª sg.ma-gu-iama-gu-scama-gu-ngama-gu-nguepqua
    3.ªgu-iagu-scagu-ngagu-nguepqua
    1.ª pl.chi-gu-iachi-gu-scachi-gu-ngachi-gu-nguepqua
    2.ª pl.mi-gu-iami-gu-scami-gu-ngami-gu-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)gu-u
    2.ª pl. (Imp.)gu-ua

    Faltar, no alcanzar. Ys agusqua. Pret[érit]o, aguque. Partiçipios: agusca, aguca, agunga. Exemplos: córtase una// uestidura: ubo poco paño, faltó paño, pañoz ys aguque; aquel pronombre ys refiere a la vestidura a quien hase falta. Yten, estamos doçe personas, no ai más de diez panes; dice uno: a nosotros dos nos faltó el pan, chie bozan funz chihas aguque. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 76r


    yn b~.
    I. loc. v. Anudar, hacer nudos. 
    Paradigma verbal: gu (loc. v.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-guz-gu-squaz-gu-ngaz-gu-iua
    neg.z-gu-zaz-gu-squa-zaz-gu-zi-ngaz-gu-za-n iua
    2.ª sg.m-gum-gu-squam-gu-ngam-gu-iua
    neg.m-gu-zam-gu-squa-zam-gu-zi-ngam-gu-za-n iua
    3.ªa-gua-gu-squaa-gu-ngaa-gu-iua
    neg.a-gu-zaa-gu-squa-zaa-gu-zi-ngaa-gu-za-n iua
    1.ª pl.chi-guchi-gu-squachi-gu-ngachi-gu-iua
    neg.chi-gu-zachi-gu-squa-zachi-gu-zi-ngachi-gu-za-n iua
    2.ª pl.mi-gumi-gu-squami-gu-ngami-gu-iua
    neg.mi-gu-zami-gu-squa-zami-gu-zi-ngami-gu-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-gu-iacha-gu-scacha-gu-ngacha-gu-nguepqua
    2.ª sg.ma-gu-iama-gu-scama-gu-ngama-gu-nguepqua
    3.ªgu-iagu-scagu-ngagu-nguepqua
    1.ª pl.chi-gu-iachi-gu-scachi-gu-ngachi-gu-nguepqua
    2.ª pl.mi-gu-iami-gu-scami-gu-ngami-gu-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)gu-u
    2.ª pl. (Imp.)gu-ua

    Añudar, haçer ñudo. Ynbgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 17v


    ai ze~.
    I. loc. v. Acostarse para dormir. 
    Paradigma verbal: gu (loc. v.)
    Serie de Flexión Verbal
    PersonaPerfectivoImperfectivoIrrealisDestinativo
    1.ª sg.z-guz-gu-squaz-gu-ngaz-gu-iua
    neg.z-gu-zaz-gu-squa-zaz-gu-zi-ngaz-gu-za-n iua
    2.ª sg.m-gum-gu-squam-gu-ngam-gu-iua
    neg.m-gu-zam-gu-squa-zam-gu-zi-ngam-gu-za-n iua
    3.ªa-gua-gu-squaa-gu-ngaa-gu-iua
    neg.a-gu-zaa-gu-squa-zaa-gu-zi-ngaa-gu-za-n iua
    1.ª pl.chi-guchi-gu-squachi-gu-ngachi-gu-iua
    neg.chi-gu-zachi-gu-squa-zachi-gu-zi-ngachi-gu-za-n iua
    2.ª pl.mi-gumi-gu-squami-gu-ngami-gu-iua
    neg.mi-gu-zami-gu-squa-zami-gu-zi-ngami-gu-za-n iua
    Serie de Nominalización
    PersonaResultativaFactualIrrealisProspectiva
    1.ª sg.cha-gu-iacha-gu-scacha-gu-ngacha-gu-nguepqua
    2.ª sg.ma-gu-iama-gu-scama-gu-ngama-gu-nguepqua
    3.ªgu-iagu-scagu-ngagu-nguepqua
    1.ª pl.chi-gu-iachi-gu-scachi-gu-ngachi-gu-nguepqua
    2.ª pl.mi-gu-iami-gu-scami-gu-ngami-gu-nguepqua
    Modo Imperativo
    PersonaForma Única
    2.ª sg. (Imp.)gu-u
    2.ª pl. (Imp.)gu-ua

    Acostarse para dormir. Ai zegusqua, ai agu. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 5r

    Echarse, acostarse. Ai zegusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 66r