gusqua(2)#I sq. tr. quy. Quitar, tomar. || gusqua(2)#II sq. tr. quy. Cortar, retirar. || gusqua(2)#III || gusqua(2)#IV || gusqua(2)#V || gusqua(2)#L I ys ~ loc. v. intr. Faltar, no alcanzar algo.
gusqua(2)
- 1. siec b~. Ahogar en el agua.
- 2. abizac zbioques b~. Matar apretando el cuello.
- 3. ipquabez abizac bcamys b~. Matar a alguien atándole la garganta.
- 4. chihizez achyzas mnyquys bg~. Matar echando un lazo al cuello.
- 1. ja b~. Hacer leña.
- 2. flauta b~. Producir sonido con la flauta.
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-gu | z-b-gu-squa | z-b-gu-nga | z-b-gu-iua |
| neg. | z-b-gu-za | z-b-gu-squa-za | z-b-gu-zi-nga | z-b-gu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-gu | m-m-gu-squa | m-m-gu-nga | m-m-gu-iua |
| neg. | m-m-gu-za | m-m-gu-squa-za | m-m-gu-zi-nga | m-m-gu-za-n iua |
| 3.ª | a-b-gu | a-b-gu-squa | a-b-gu-nga | a-b-gu-iua |
| neg. | a-b-gu-za | a-b-gu-squa-za | a-b-gu-zi-nga | a-b-gu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-gu | chi-b-gu-squa | chi-b-gu-nga | chi-b-gu-iua |
| neg. | chi-b-gu-za | chi-b-gu-squa-za | chi-b-gu-zi-nga | chi-b-gu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-gu | mi-b-gu-squa | mi-b-gu-nga | mi-b-gu-iua |
| neg. | mi-b-gu-za | mi-b-gu-squa-za | mi-b-gu-zi-nga | mi-b-gu-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-gu-ia | cha-gu-sca | cha-gu-nga | cha-gu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-gu-ia | ma-gu-sca | ma-gu-nga | ma-gu-nguepqua |
| 3.ª | gu-ia | gu-sca | gu-nga | gu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-gu-ia | chi-gu-sca | chi-gu-nga | chi-gu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-gu-ia | mi-gu-sca | mi-gu-nga | mi-gu-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | gu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | gu-ua |
Matar : Zebgusqua. pretérito bgu. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 29r
Guſquâ, Por matar haze, gû.// y por dezir haze guʒhû. (Dueñas G., Gómez D. & Melo L, 2011.) - Gra. Lu. fol. 77v
¿Muysca mahuez aguenua?, ¿as muerto algún hombre?; [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 11v
Nadie lo a muerto. Gûe magueza. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 89r
Ahogar a otro desta manera. Siec bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 9v
Ahogar a otro apretándole el cuello con la mano. Abizac zbioques bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 9v
Ahogar a otro atándole la garganta. Ipquabez abizac bcamys bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 9v
Ahogar a otro echándole un lazo al cuello. Chi hizez achyzas mnyquys bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 9v
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-gu | z-b-gu-squa | z-b-gu-nga | z-b-gu-iua |
| neg. | z-b-gu-za | z-b-gu-squa-za | z-b-gu-zi-nga | z-b-gu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-gu | m-m-gu-squa | m-m-gu-nga | m-m-gu-iua |
| neg. | m-m-gu-za | m-m-gu-squa-za | m-m-gu-zi-nga | m-m-gu-za-n iua |
| 3.ª | a-b-gu | a-b-gu-squa | a-b-gu-nga | a-b-gu-iua |
| neg. | a-b-gu-za | a-b-gu-squa-za | a-b-gu-zi-nga | a-b-gu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-gu | chi-b-gu-squa | chi-b-gu-nga | chi-b-gu-iua |
| neg. | chi-b-gu-za | chi-b-gu-squa-za | chi-b-gu-zi-nga | chi-b-gu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-gu | mi-b-gu-squa | mi-b-gu-nga | mi-b-gu-iua |
| neg. | mi-b-gu-za | mi-b-gu-squa-za | mi-b-gu-zi-nga | mi-b-gu-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-gu-ia | cha-gu-sca | cha-gu-nga | cha-gu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-gu-ia | ma-gu-sca | ma-gu-nga | ma-gu-nguepqua |
| 3.ª | gu-ia | gu-sca | gu-nga | gu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-gu-ia | chi-gu-sca | chi-gu-nga | chi-gu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-gu-ia | mi-gu-sca | mi-gu-nga | mi-gu-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | gu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | gu-ua |
Cohechar. Intan aquhin bgusqua. Ymperatiuo, gu. Partiçipios: chaguisca, chague, chagunga.
Cohechóme. Zintan zquihin abgu.
Cohechos lleuar. Zintan zquihin angus bgusqua, tomo los cohechos [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 39v
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-gu | z-b-gu-squa | z-b-gu-nga | z-b-gu-iua |
| neg. | z-b-gu-za | z-b-gu-squa-za | z-b-gu-zi-nga | z-b-gu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-gu | m-m-gu-squa | m-m-gu-nga | m-m-gu-iua |
| neg. | m-m-gu-za | m-m-gu-squa-za | m-m-gu-zi-nga | m-m-gu-za-n iua |
| 3.ª | a-b-gu | a-b-gu-squa | a-b-gu-nga | a-b-gu-iua |
| neg. | a-b-gu-za | a-b-gu-squa-za | a-b-gu-zi-nga | a-b-gu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-gu | chi-b-gu-squa | chi-b-gu-nga | chi-b-gu-iua |
| neg. | chi-b-gu-za | chi-b-gu-squa-za | chi-b-gu-zi-nga | chi-b-gu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-gu | mi-b-gu-squa | mi-b-gu-nga | mi-b-gu-iua |
| neg. | mi-b-gu-za | mi-b-gu-squa-za | mi-b-gu-zi-nga | mi-b-gu-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-gu-ia | cha-gu-sca | cha-gu-nga | cha-gu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-gu-ia | ma-gu-sca | ma-gu-nga | ma-gu-nguepqua |
| 3.ª | gu-ia | gu-sca | gu-nga | gu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-gu-ia | chi-gu-sca | chi-gu-nga | chi-gu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-gu-ia | mi-gu-sca | mi-gu-nga | mi-gu-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | gu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | gu-ua |
Leña haser. Jabgusqua [o] ja bquysqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 83v
Ver también "Leñar": gusqua(2), quysqua
Fláuta tañer. Flauta bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 77r
Apedrear el graniço. Hichaguaz abgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 17v
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-b-gu | z-b-gu-squa | z-b-gu-nga | z-b-gu-iua |
| neg. | z-b-gu-za | z-b-gu-squa-za | z-b-gu-zi-nga | z-b-gu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-gu | m-m-gu-squa | m-m-gu-nga | m-m-gu-iua |
| neg. | m-m-gu-za | m-m-gu-squa-za | m-m-gu-zi-nga | m-m-gu-za-n iua |
| 3.ª | a-b-gu | a-b-gu-squa | a-b-gu-nga | a-b-gu-iua |
| neg. | a-b-gu-za | a-b-gu-squa-za | a-b-gu-zi-nga | a-b-gu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-gu | chi-b-gu-squa | chi-b-gu-nga | chi-b-gu-iua |
| neg. | chi-b-gu-za | chi-b-gu-squa-za | chi-b-gu-zi-nga | chi-b-gu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-gu | mi-b-gu-squa | mi-b-gu-nga | mi-b-gu-iua |
| neg. | mi-b-gu-za | mi-b-gu-squa-za | mi-b-gu-zi-nga | mi-b-gu-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-gu-ia | cha-gu-sca | cha-gu-nga | cha-gu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-gu-ia | ma-gu-sca | ma-gu-nga | ma-gu-nguepqua |
| 3.ª | gu-ia | gu-sca | gu-nga | gu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-gu-ia | chi-gu-sca | chi-gu-nga | chi-gu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-gu-ia | mi-gu-sca | mi-gu-nga | mi-gu-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | gu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | gu-ua |
Çerrar la puerta de palillos con cabuya. Guezys bgasqua [o] gues bgusqua.
Çerrado estar assí. Guezys aguene [o] gues aguene [o] guetes, aguene. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 46v
Çerrar los ojos apretando. Zupqua zebgusqua, mupqua gu. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 46v
Desatapar. Quyhycas biasqua [o] aquyhyn bgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 54r
I. loc. v. Faltar, no alcanzar algo.
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-gu | z-gu-squa | z-gu-nga | z-gu-iua |
| neg. | z-gu-za | z-gu-squa-za | z-gu-zi-nga | z-gu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-gu | m-gu-squa | m-gu-nga | m-gu-iua |
| neg. | m-gu-za | m-gu-squa-za | m-gu-zi-nga | m-gu-za-n iua |
| 3.ª | a-gu | a-gu-squa | a-gu-nga | a-gu-iua |
| neg. | a-gu-za | a-gu-squa-za | a-gu-zi-nga | a-gu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-gu | chi-gu-squa | chi-gu-nga | chi-gu-iua |
| neg. | chi-gu-za | chi-gu-squa-za | chi-gu-zi-nga | chi-gu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-gu | mi-gu-squa | mi-gu-nga | mi-gu-iua |
| neg. | mi-gu-za | mi-gu-squa-za | mi-gu-zi-nga | mi-gu-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-gu-ia | cha-gu-sca | cha-gu-nga | cha-gu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-gu-ia | ma-gu-sca | ma-gu-nga | ma-gu-nguepqua |
| 3.ª | gu-ia | gu-sca | gu-nga | gu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-gu-ia | chi-gu-sca | chi-gu-nga | chi-gu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-gu-ia | mi-gu-sca | mi-gu-nga | mi-gu-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | gu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | gu-ua |
Faltar, no alcanzar. Ys agusqua. Pret[érit]o, aguque. Partiçipios: agusca, aguca, agunga. Exemplos: córtase una// uestidura: ubo poco paño, faltó paño, pañoz ys aguque; aquel pronombre ys refiere a la vestidura a quien hase falta. Yten, estamos doçe personas, no ai más de diez panes; dice uno: a nosotros dos nos faltó el pan, chie bozan funz chihas aguque. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 76r
I. loc. v. Anudar, hacer nudos.
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-gu | z-gu-squa | z-gu-nga | z-gu-iua |
| neg. | z-gu-za | z-gu-squa-za | z-gu-zi-nga | z-gu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-gu | m-gu-squa | m-gu-nga | m-gu-iua |
| neg. | m-gu-za | m-gu-squa-za | m-gu-zi-nga | m-gu-za-n iua |
| 3.ª | a-gu | a-gu-squa | a-gu-nga | a-gu-iua |
| neg. | a-gu-za | a-gu-squa-za | a-gu-zi-nga | a-gu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-gu | chi-gu-squa | chi-gu-nga | chi-gu-iua |
| neg. | chi-gu-za | chi-gu-squa-za | chi-gu-zi-nga | chi-gu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-gu | mi-gu-squa | mi-gu-nga | mi-gu-iua |
| neg. | mi-gu-za | mi-gu-squa-za | mi-gu-zi-nga | mi-gu-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-gu-ia | cha-gu-sca | cha-gu-nga | cha-gu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-gu-ia | ma-gu-sca | ma-gu-nga | ma-gu-nguepqua |
| 3.ª | gu-ia | gu-sca | gu-nga | gu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-gu-ia | chi-gu-sca | chi-gu-nga | chi-gu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-gu-ia | mi-gu-sca | mi-gu-nga | mi-gu-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | gu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | gu-ua |
Añudar, haçer ñudo. Ynbgusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 17v
I. loc. v. Acostarse para dormir.
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | z-gu | z-gu-squa | z-gu-nga | z-gu-iua |
| neg. | z-gu-za | z-gu-squa-za | z-gu-zi-nga | z-gu-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-gu | m-gu-squa | m-gu-nga | m-gu-iua |
| neg. | m-gu-za | m-gu-squa-za | m-gu-zi-nga | m-gu-za-n iua |
| 3.ª | a-gu | a-gu-squa | a-gu-nga | a-gu-iua |
| neg. | a-gu-za | a-gu-squa-za | a-gu-zi-nga | a-gu-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-gu | chi-gu-squa | chi-gu-nga | chi-gu-iua |
| neg. | chi-gu-za | chi-gu-squa-za | chi-gu-zi-nga | chi-gu-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-gu | mi-gu-squa | mi-gu-nga | mi-gu-iua |
| neg. | mi-gu-za | mi-gu-squa-za | mi-gu-zi-nga | mi-gu-za-n iua |
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-gu-ia | cha-gu-sca | cha-gu-nga | cha-gu-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-gu-ia | ma-gu-sca | ma-gu-nga | ma-gu-nguepqua |
| 3.ª | gu-ia | gu-sca | gu-nga | gu-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-gu-ia | chi-gu-sca | chi-gu-nga | chi-gu-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-gu-ia | mi-gu-sca | mi-gu-nga | mi-gu-nguepqua |
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | gu-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | gu-ua |
Acostarse para dormir. Ai zegusqua, ai agu. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 5r
Echarse, acostarse. Ai zegusqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 66r
