De Muysc cubun - Lengua Muisca
(Redirigido desde «tyskua»)
tysqua#I sq. sin. intr. Ponerse, colocarse, echarse, hacerse (una sola cosa en alguna parte) || tysqua#II || tysqua#III || tysqua#IV || tysqua#V || tysqua#L I suaz atyquyna loc. v. (Lit. Cuando el día se coloca)
Diccionario muysca - español. © Diego F. Gómez
(2008 - 2026).
tysqua, tisqua, tyhysqua, tɣsquâ
Fon. Gonz.*/tɨskua/ Cons.
*/tɨskua/
- Hacerse delante, pararse delante. Adelante açerse, esto es más allá. Ac izasqua, ac ityhysqua, ac zequysqua. Este último çirbe no más de para quando está en pie. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 7r
- Arrodillarse (lit. ponerse arriba de las rodillas). Arrodillarse uno. Gotam chican bzasqua [o]: gotam chican itysqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 20r
- 3 agyc a~. Echarse, ponerse encima
Echarse la gallina sobre los güebos. Agec atyhysqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 66r- 4 hui a~. Encarcelar.
Encarcelado estar = Hui ityne.
Encarcelado ó preso = Hui atynca. participio del pasado. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 23v - Cobijar, amparar. Cobijarçe persona honrrada. Hos itysqua.
Cobijar a otro d[e] esta manera. Hos bzasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 39r - Sentarse un solo ser animado. (lit. ponerse/hacerse en el piso). ʃentarʃe = hichan izasqua, l, hichan ithyhysqua, vide asentarse = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. voc_113rAsentarse uno. hischan izasqua. l. hischan itysqua. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 19rSentarse. hichan izasqua. l. hichan ityhisqua. Vide asentarse. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 86v
- Pararse, detenerse. Parar = quypquas zquysqua, L, quypquas itysqua, l, quypquas izasqua = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 93vVer también " Detener ": quyhy, quysqua(2), tysqua
I. sq. sin. intr. Ponerse, colocarse, echarse, hacerse ( una sola cosa en alguna parte. ) Pret. ityquy.Part. fin. tynca.
Paradigma verbal: ty (sq. sin. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | i-ty | i-ty-squa | i-ty-nga | i-ty-iua |
| neg. | i-ty-za | i-ty-squa-za | i-ty-zi-nga | i-ty-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-ty | m-ty-squa | m-ty-nga | m-ty-iua |
| neg. | m-ty-za | m-ty-squa-za | m-ty-zi-nga | m-ty-za-n iua |
| 3.ª | a-ty | a-ty-squa | a-ty-nga | a-ty-iua |
| neg. | a-ty-za | a-ty-squa-za | a-ty-zi-nga | a-ty-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-ty | chi-ty-squa | chi-ty-nga | chi-ty-iua |
| neg. | chi-ty-za | chi-ty-squa-za | chi-ty-zi-nga | chi-ty-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-ty | mi-ty-squa | mi-ty-nga | mi-ty-iua |
| neg. | mi-ty-za | mi-ty-squa-za | mi-ty-zi-nga | mi-ty-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|---|---|---|---|
| 1.ª sg. | cha-ty-ia | cha-ty-sca | cha-ty-nga | cha-ty-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-ty-ia | ma-ty-sca | ma-ty-nga | ma-ty-nguepqua |
| 3.ª | a-ty-ia | a-ty-sca | a-ty-nga | a-ty-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-ty-ia | chi-ty-sca | chi-ty-nga | chi-ty-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-ty-ia | mi-ty-sca | mi-ty-nga | mi-ty-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-ty-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-ty-ua |
Ponerse, neutro correlativo deste = izasqua. l. Itysqua, pret.o= ityquy. esto es de una cosa, pero de muchas = chibisqua. imp.o abizu. pret.o chibique. l. Zemisqua. pret.o Zemiquy. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) - Ms. 2923. fol. 33v
Al fuego ponerse. Gati itysqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 12r
Ponerse una cosa no mas. Izasqua. l. itisqua. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) - Ms. 2922. Voc. fol. 74v
Ponerse una cosa no más. Zasqua [o] itysqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 101r
Echarse en la cama. Quypquac ityhysqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 66r
uwa central: cháquinro - 1. Poner, colocar. (Headland
)
ac i~
gotam chican i~
hos a~
hischan i~
quypquas z~
suaz atyquyna.
L.I. loc. v. ( Lit. Cuando el día se coloca. ) A las treʃ de la tarde = suaz atyquyna, L, suaz= atyquysa xin = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 10v
A medio dia = sua quychyquysa, L, quychyquysa, L, quychyquyc apquan, L, suaz quypquaz anyquy, L, suaz ytas any [l.] sua atyquena = [sic] (Gómez & Torres, 2013) - Ms. 158. Voc. fol. 14r
