De Muysc cubun - Lengua Muisca

m
 
(No se muestran 31 ediciones intermedias de 2 usuarios)
Línea 3: Línea 3:
 
|anterior = fol 32r
 
|anterior = fol 32r
 
|siguiente = fol 33r
 
|siguiente = fol 33r
−
|foto = Manuscrito_2923_BPRM_2r.jpg
+
|foto = Manuscrito_2923_BPRM_fol_32v.jpg
 +
|morfo_d =
 +
 
 +
# Pasar el Rio desta parte á la otra parte = '''[[xie(2)|xie]] [[un|vn]] [[z-|Z]][[iansuca(2)|{{an|i}}a]][[-n(2)|n]][[-suca|suca]]''', porq.<br>'''[[xie(2)|xie]] [[sie|si]][[-n(3)|n]] [[z-|z]][[iansuca(2)|{{an|i}}a]][[-n(2)|n]][[-suca|suca]]''' {{lat|est vice versa|Es lo contrario}}.<br>
 +
# Pasar el Rio de parte á parte encima de la balza. = '''[[zyne|Zyne]] [[gy]][[-que|ʠ]]'''<br>'''[[xie(2)|xie]] [[un|vn]] [[z-|Z]][[iansuca(2)|{{an|i}}a]][[-n(2)|n]][[-suca|suca]]'''.<br>
 +
# Pasar á uno de parte a parte = '''[[a-|a]][[chicha(4)|chicha]] [[ai]] [[-b|b]][[tasqua|ta]][[-squa|squa]]'''.<br>
 +
# Pasarle el instrumento, ó la cosa de parte à parte = '''[[a-|a]][[chicha(4)|chicha]] [[ai]]'''<br>'''[[a-|a]][[misqua|mi]][[-squa|squa]]'''.<br>
 +
# Pasar de otra cosa = '''[[ze-|Ze]][[ge(2)|ge]][[-s|s]] [[a-|a]][[misqua|mi]][[-squa|squa]]'''. {{lat|l.}} '''[[ze-|Ze]][[ge(2)|ge]][[-s|s]] [[a-|a]][[bcasqua|bca]][[-squa|squa]]'''.<br>
 +
# Pasarse el dia, ó tpo<ref>El macrón, como signo de abreviatura, está sobre la "p".</ref> &c. '''[[sua(2)|Sua]][[-z|z]] [[ai]] [[a-|a]][[misqua|mi]][[-squa|squa]]'''. {{lat|l.}} '''[[chi-|chi]][[ge(2)|ge]][[-s|s]] [[a-|a]][[misqua|mi]][[-squa|squa]]'''. pa-<br>sase nos_<br>
 +
# Pasar entre renglones = '''[[ganny]][[-quy|quy]] [[-b|b]][[tasqua|ta]][[-squa|squa]]'''. {{lat|vide in additione}}.<br>
 +
# Pasarse entre renglones = '''[[ganny]][[-quy|quy]] [[ze-|Ze]][[masqua|ma]][[-squa|squa]]'''.<br>
 +
# Pasearse de aqui por alli = '''[[asy|Asy]] [[sysy]] [[ze-|Ze]][[pquasqua|pqua]][[-squa|squa]]'''.<br>
 +
# Pasito = '''{{cam1|[[hischa(2)|hischa]][[-na|ha]]|hischana}} [[a-|a]][[nasqua|na]]'''. {{lat|l.}} '''{{cam1|[[chahuan|chahuâ]][[-na|na]]|chahuãna}}'''.<br>
 +
# Pasado mañana = '''[[moza]]'''.<br>
 +
# Pato = '''[[suumne|Suumne]]'''.<br>
 +
# Pajaro = '''[[sueguanna|Sueguanna]]'''. {{lat|l.}} '''[[sue]]'''.<br>
 +
# Peze = '''[[gua(5)|gua]]'''. Pescadillo pequeño = '''[[gua pquyhyza]]'''.
 +
# Pece capitan = '''[[gua muyhyca]]'''.<br>
 +
# Pedaço = '''[[sacan|Sacan]]'''. {{lat|l.}} '''[[moque]]'''. este es sobra, {{lat|id est}}, '''{{an|[[a-|a]]}}[[itago|eta]][[-gó|gó]]'''.
 +
# Pedir = '''[[ze-|Ze]][[-b|b]][[zisqua|zi]][[-squa|squa]]''', o preguntar. imp.<sup>o</sup> '''[[zisqua|Zi]][[-u|u]]'''.<br>
 +
# Pegar una cosa á otra = '''[[ys]] [[ze-|ze]][[-m|m]][[uihibysuca|ihiby]][[-suca|suca]]'''; '''[[cha-|cha]][[as(2)|as]] [[a-|a]][[-m|m]][[uihibysuca|ihiby]][[-suca|suca]]'''.<br> me la pega a mi. {{lat|l.}} '''[[cha-|cha]][[has]] [[a-|a]][[-b|b]][[quihistasuca|quihista]][[-suca|suca]]. [[han]] [[a-|a]][[-b|b]][[zasqua|za]][[-squa|squa]]'''. {{lat|l.}} '''[[cha-|cha]]'''<ref>Parece que esta última parte "''l.'' '''cha'''", iba al principio de '''han abzasqua'''.</ref>.<br>
 +
# {{in|'''[[cha-|Cha]][[hac]]'''<ref>Ibídem.</ref> '''[[a-|a]][[gymne]] [[ma-|ma]][[gue]]''' <nowiki>=</nowiki> cosa pegajosa.}}<ref>Esta adición está ubicada al margen izquierdo repartida en cuatro líneas.</ref><br>
 +
# Pegarseme = '''[[cha-|cha]][[as]] [[a-|a]][[uihibysuca|vihiby]][[-n(2)|n]][[-suca|suca]]''', neutro correlativo deste_ {{lat|item}}<br>'''[[cha-|cha]][[has]] [[a-|a]][[-b|b]][[quihistansuca|quihista]][[-n(2)|n]][[-suca|suca]]'''. {{lat|l.}} '''[[cha-|cha]][[han]] [[a-|a]][[zasqua|za]][[-squa|squa]]'''. {{lat|l.}} '''[[cha-|cha]][[han]] [[a-|a]][[nysqua(2)|ny]][[-squa|squa]]'''.<br>
 +
# Pegalle la enfermedad = '''[[iu]] [[yquy]] [[-b|b]][[tasqua|ta]][[-squa|squa]]'''. <br>
 +
# Pegar fuego á otra cosa = '''[[gata]] [[yquy]] [[-b|b]][[tasqua|ta]][[-squa|squa]]'''.<br>
 +
# Pegarse muchos animales grandes, o pequeños = '''[[cha-|cha]][[has]] [[a-|a]][[busqua|bu]][[-squa|squa]]'''.<br> pret.<sup>o</sup> '''[[a-|a]][[busqua|buquy]]'''. {{lat|l.}} '''[[cha-|cha]][[has]] [[a-|a]]{{an|[[-m|m]]}}[[basqua(2)|ma]][[-squa|squa]]'''. pret.<sup>o</sup> '''[[a-|a]]{{an|[[-m|m]]}}[[basqua(2)|maquy]]'''.<br>
 +
# Peine = '''[[cuhuza]]'''.<br>
 +
# Peinar = '''[[cuhuza]] [[bohoza]] [[zye|Zye]] [[gua]][[-s|s]] [[-b|b]][[tasqua|ta]][[-squa|squa]]'''.<br>
 +
# Pelar = '''[[ze-|Ze]][[-g|g]][[uahachysuca|uahachy]][[-suca|suca]]'''.<br>
 +
# Pelear = '''[[ze-|Ze]][[casqua(2)|ca]][[-squa|squa]]'''. {{lat|l.}} '''[[caque]] [[ze-|ze]][[-b|b]][[quysqua|quy]][[-squa|squa]]'''_ '''[[xie]] [[bohoza]] [[ze-|ze]][[casqua(2)|ca]][[-nga|n'''<br> '''ga]][[-be|be]]'''? con quien tengo de pelear. {{lat|l.}} '''[[i-|i]][[chihizagosqua|chihiza]][[-go|go]][[-squa|squa]]'''.<br>
 +
# Pelear en la guerra = '''[[ze-|Ze]][[sabagosqua|saba]][[-go|go]][[-squa|squa]]'''.<br>
 +
# Pelea = '''[[caque]]'''. {{lat|l.}} '''[[chijzago|chijza]][[-go|go]]''', pelea de manos.<br>
 +
# Pellejo = '''[[hoca|Hoca]]'''.<br>
 +
# Pellizcar = '''[[ze-|Ze]][[-b|b]][[sohozasuca|sohoza]][[-suca|suca]]'''. {{lat|l.}} '''{{cam1|[[ze-|Ze]]{{an|[[-m|m]]}}[[?|mabahanuhan]][[-suca|suca]]|zemahansuca / bahanu| Tal parece que '''bahanu''' se insertó en la mitad de la palabra.}}'''. imp.<sup>o</sup> '''[[basynsuca|ba{{an|s}}n]][[-u|u]]'''.<br>
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 +
 
 
|texto =
 
|texto =
  
−
Pasar el río de esta parte à la otra parte = '''Xie vnzansuca''', porque
+
Pasar el Rio desta parte á la otra parte = '''xievn Zansuca''', porq.<br>
−
'''xiesin zansuca''' est viceversa.
+
'''xiesin zansuca''' {{lat|est vice versa|Es lo contrario}}.<br>
  
−
Pasar el río de parte à parte encima de la balsa = '''Zynegyq’'''
+
Pasar el Rio de parte á parte encima de la balza. = '''Zynegyʠ'''<br>
−
'''xie unzansuca'''.
+
'''xie vn Zansuca'''.<br>
  
−
Pasar a uno de parte a parte = '''Achicha aibtasqua'''.
+
Pasar á uno de parte a parte = '''achicha aibtasqua'''.<br>
  
−
Pasarle el instrumento, ó la cosa de parte à parte = '''Achicha ai amisqua'''.
+
Pasarle el instrumento, ó la cosa de parte à parte = '''achicha ai'''<br>
 +
'''amisqua'''.<br>
  
−
Pasar de otra cosa = '''Zeges amisqua./. Zeges abcasqua'''.
+
Pasar de otra cosa = '''Zeges amisqua'''. {{lat|l.}} '''Zegesabcasqua'''.<br>
  
−
Pasarse el día, ò tiempo etc. '''Suas ai amisqua./. Chiges amisqua''' pásesenos.
+
Pasarse el dia, ó tpo<ref>El macrón, como signo de abreviatura, está sobre la "p".</ref> &c. '''Suaz aiamisqua'''. ''l''. '''chiges amisqua'''. pa-<br>
 +
sase nos_<br>
  
−
Pasar entre renglones = '''Gannyquybtasqua'''. Vide in additione.
+
Pasar entre renglones = '''gannyquybtasqua'''. {{lat|vide in additione}}.<br>
  
−
Pasarse entre renglones = '''Gannyquy zemasqua'''.
+
Pasarse entre renglones = '''gannyquy Zemasqua'''.<br>
  
−
Pasearse de aquí por allí = '''Asysysy zepquasqua'''.
+
Pasearse de aqui por alli = '''Asysysy Zepquasqua'''.<br>
  
−
Pasito = '''Hischahaana../. Chahuâna'''.
+
Pasito = '''hischaha ana'''. {{lat|l.}} '''chahuâ na'''.<br>
  
−
Pasado mañana = '''Moza'''.
+
Pasado mañana = '''moza'''.<br>
  
−
Pato = '''Suumne'''.
+
Pato = '''Suumne'''.<br>
  
−
Pájaro = '''Sueguanna./. Sue'''.
+
Pajaro = '''Sue guanna'''. {{lat|l.}} '''sue'''.<br>
  
−
Peze = Gua. Pescadillo pequeño = '''Guapquyhyza.’'''  
+
Peze = '''gua'''. Pescadillo pequeño = '''guapquyhyza'''.
  
−
Pece capitán = '''Gua muyhyca'''.
+
Pece capitan = '''gua muyhyca'''.<br>
  
−
Pedaço = '''Sacan'''./. Maque. este es sobra, id est, '''etago'''.  
+
Pedaço = '''Sacan'''. {{lat|l.}} '''moque'''. este es sobra, {{lat|id est}}, '''etagó'''.  
  
−
Pedir = '''Zenzisqua''', o preguntar. imp. '''ziu'''.
+
Pedir = '''Zebzisqua''', o preguntar. imp.<sup>o</sup> '''Ziu'''.<br>
  
−
Pegar una cosa à otra = '''Yszemihibysuca; chaas amihibysuca'''. [al margen izquierdo: '''chanacagymne mague''', cosa pegajosa].
+
Pegar una cosa á otra = '''yszemihibysuca'''; '''chaas amihibysuca'''.<br>
−
me la pega a mí./. '''Chahas abquihistasuca. Hanabzasqua./. Cha'''.
+
me la pega a mi. {{lat|l.}} '''chahas abquihistasuca'''. '''han abzasqua'''. {{lat|l.}} '''cha'''.<br>
  
−
Pegárseme = '''Cha''' as avihi '''bynsuca''', neutro correlativo deste-item
+
{{in|'''Chahacagymne mague <nowiki>=</nowiki> cosa pegajosa.}}<ref>Esta adición está ubicada al margen izquierdo repartida en cuatro líneas.</ref><br>
−
'''chahas''' abqui histan '''sucaa'''./. '''Cha han azasqua./. Chahan anysqua'''.
 
  
−
Pegalle la enfermedad = '''Iu yquybtasqua'''.
+
Pegarseme = '''chaas avihibynsuca''', neutro correlativo deste_ {{lat|item}}<br>
 +
'''chahas abquihistansuca'''. {{lat|l.}} '''chahan azasqua'''. {{lat|l.}} '''chahan anysqua'''.<br>
  
−
Pegar fuego à otra cosa = '''Gata yquybtasqua'''.
+
Pegalle la enfermedad = '''iu yquy btasqua'''. <br>
  
−
Pegarse muchos animales grandes, o pequeños = '''Chahasabusqua'''.
+
Pegar fuego á otra cosa = '''gata yquybtasqua'''.<br>
−
pretérito '''abuquy./. Chahas amasqua'''. pretérito '''amaquy'''.
 
  
−
Peine = '''Cuhuza'''.
+
Pegarse muchos animales grandes, o pequeños = '''chahas abusqua'''.<br>
 +
pret.<sup>o</sup> '''abuquy'''. {{lat|l.}} '''chahas amasqua'''. pret.<sup>o</sup> '''amaquy'''.<br>
  
−
Peinar = '''Cuhuza bohoza zyeguasbtasqua'''.
+
Peine = '''cuhuza'''.<br>
  
−
Pelar = '''Zeguahachysuca'''.
+
Peinar = '''cuhuza bohoza Zyeguasbtasqua'''.<br>
  
−
Pelear = '''Zecasqua./. Caque zebquysqua – Xie bohoza zecan'''
+
Pelar = '''Zeguahachysuca'''.<br>
−
'''gabe'''? Con quién tengo de pelear? '''ichihizagosqua'''.
 
  
−
Pelear en la guerra = '''Zesabagosqua'''.
+
Pelear = '''Zecasqua'''. {{lat|l.}} '''caque zebquysqua'''_ '''xiebohoza''' '''zecan'''<br>
 +
'''gabe'''? con quien tengo de pelear. {{lat|l.}} '''ichihizagosqua'''.<br>
  
−
Pelea = '''Caque./. Chyzago''', pelea de manos.
+
Pelear en la guerra = '''Zesabagosqua'''.<br>
  
−
Pellejo = '''Hoca'''.
+
Pelea = '''caque'''. {{lat|l.}} '''chijzago''', pelea de manos.<br>
  
−
Pellizcar = '''Zebsohozasuca./. Zemaba hanuhannsuca''', imperativo '''banu'''.
+
Pellejo = '''Hoca'''.<br>
  
 +
Pellizcar = '''Zebsohozasuca'''. {{lat|l.}} '''Zemabahanuhansuca'''. imp.<sup>o</sup> '''banu'''.<br>
  
 
}}
 
}}

Revisión actual - 18:42 18 mar 2024

Pasar el Rio desta parte á la otra parte = xievn Zansuca, porq.

xiesin zansuca est vice versa[1] .

Pasar el Rio de parte á parte encima de la balza. = Zynegyʠ
xie vn Zansuca.

Pasar á uno de parte a parte = achicha aibtasqua.

Pasarle el instrumento, ó la cosa de parte à parte = achicha ai
amisqua.

Pasar de otra cosa = Zeges amisqua. l. Zegesabcasqua.

Pasarse el dia, ó tpo[2] &c. Suaz aiamisqua. l. chiges amisqua. pa-
sase nos_

Pasar entre renglones = gannyquybtasqua. vide in additione.

Pasarse entre renglones = gannyquy Zemasqua.

Pasearse de aqui por alli = Asysysy Zepquasqua.

Pasito = hischaha ana. l. chahuâ na.

Pasado mañana = moza.

Pato = Suumne.

Pajaro = Sue guanna. l. sue.

Peze = gua. Pescadillo pequeño = guapquyhyza.

Pece capitan = gua muyhyca.

Pedaço = Sacan. l. moque. este es sobra, id est, etagó.

Pedir = Zebzisqua, o preguntar. imp.o Ziu.

Pegar una cosa á otra = yszemihibysuca; chaas amihibysuca.
me la pega a mi. l. chahas abquihistasuca. han abzasqua. l. cha.

˰Chahacagymne mague = cosa pegajosa.[3]

Pegarseme = chaas avihibynsuca, neutro correlativo deste_ item
chahas abquihistansuca. l. chahan azasqua. l. chahan anysqua.

Pegalle la enfermedad = iu yquy btasqua.

Pegar fuego á otra cosa = gata yquybtasqua.

Pegarse muchos animales grandes, o pequeños = chahas abusqua.
pret.o abuquy. l. chahas amasqua. pret.o amaquy.

Peine = cuhuza.

Peinar = cuhuza bohoza Zyeguasbtasqua.

Pelar = Zeguahachysuca.

Pelear = Zecasqua. l. caque zebquysqua_ xiebohoza zecan
gabe? con quien tengo de pelear. l. ichihizagosqua.

Pelear en la guerra = Zesabagosqua.

Pelea = caque. l. chijzago, pelea de manos.

Pellejo = Hoca.

Pellizcar = Zebsohozasuca. l. Zemabahanuhansuca. imp.o banu.
Lematización[4]
  1. Pasar el Rio desta parte á la otra parte = xie vn Z[i]ansuca, porq.
    xie sin z[i]ansuca est vice versa[5] .
  2. Pasar el Rio de parte á parte encima de la balza. = Zyne gyʠ
    xie vn Z[i]ansuca.
  3. Pasar á uno de parte a parte = achicha ai btasqua.
  4. Pasarle el instrumento, ó la cosa de parte à parte = achicha ai
    amisqua.
  5. Pasar de otra cosa = Zeges amisqua. l. Zeges abcasqua.
  6. Pasarse el dia, ó tpo[6] &c. Suaz ai amisqua. l. chiges amisqua. pa-
    sase nos_
  7. Pasar entre renglones = gannyquy btasqua. vide in additione.
  8. Pasarse entre renglones = gannyquy Zemasqua.
  9. Pasearse de aqui por alli = Asy sysy Zepquasqua.
  10. Pasito = hischaha[7] ana. l. chahuâna[8] .
  11. Pasado mañana = moza.
  12. Pato = Suumne.
  13. Pajaro = Sueguanna. l. sue.
  14. Peze = gua. Pescadillo pequeño = gua pquyhyza.
  15. Pece capitan = gua muyhyca.
  16. Pedaço = Sacan. l. moque. este es sobra, id est, [a]etagó.
  17. Pedir = Zebzisqua, o preguntar. imp.o Ziu.
  18. Pegar una cosa á otra = ys zemihibysuca; chaas amihibysuca.
    me la pega a mi. l. chahas abquihistasuca. han abzasqua. l. cha[9] .
  19. ˰Chahac[10] agymne mague = cosa pegajosa.[11]
  20. Pegarseme = chaas avihibynsuca, neutro correlativo deste_ item
    chahas abquihistansuca. l. chahan azasqua. l. chahan anysqua.
  21. Pegalle la enfermedad = iu yquy btasqua.
  22. Pegar fuego á otra cosa = gata yquy btasqua.
  23. Pegarse muchos animales grandes, o pequeños = chahas abusqua.
    pret.o abuquy. l. chahas a[m]masqua. pret.o a[m]maquy.
  24. Peine = cuhuza.
  25. Peinar = cuhuza bohoza Zye guas btasqua.
  26. Pelar = Zeguahachysuca.
  27. Pelear = Zecasqua. l. caque zebquysqua_ xie bohoza zecan
    ga
    be
    ? con quien tengo de pelear. l. ichihizagosqua.
  28. Pelear en la guerra = Zesabagosqua.
  29. Pelea = caque. l. chijzago, pelea de manos.
  30. Pellejo = Hoca.
  31. Pellizcar = Zebsohozasuca. l. Ze[m]mabahanuhansuca[12] . imp.o ba[s]nu.


Referencias

  1. ↑ Traducción del latín: "Es lo contrario".
  2. ↑ El macrón, como signo de abreviatura, está sobre la "p".
  3. ↑ Esta adición está ubicada al margen izquierdo repartida en cuatro líneas.
  4. ↑ Realizada manualmente por Diego F. Gómez.
  5. ↑ Traducción del latín: "Es lo contrario".
  6. ↑ El macrón, como signo de abreviatura, está sobre la "p".
  7. ↑ Creemos que lo correcto debió haber sido hischana.
  8. ↑ Creemos que lo correcto debió haber sido chahuãna.
  9. ↑ Parece que esta última parte "l. cha", iba al principio de han abzasqua.
  10. ↑ Ibídem.
  11. ↑ Esta adición está ubicada al margen izquierdo repartida en cuatro líneas.
  12. ↑ Creemos que lo correcto debió haber sido zemahansuca / bahanu. Tal parece que bahanu se insertó en la mitad de la palabra.
  13. ↑ Fotografía original en la Real Biblioteca de Palacio.