gasqua#I sq. intr. Volverse, hacerse, *convertirse, *quedarse (Hacer que alguien o algo adquiera una naturaleza o condición distinta de la que tenía) || gasqua#II sq. tr. Volver, convertir, hacer (que alguien o algo adquiera una naturaleza o condición distinta de la que tenía) || gasqua#III sq. tr. Decir, hablar, llamar || gasqua#IV frecuent. tr. Querer frecuentemente, querer constantemente || gasqua#V sq. tr. Asegurar, depositar, cerrar || gasqua#L I cuhuc a~ loc. v. intr. Tener ganas de, tener deseos de.
Fon. Gonz.*/ɣaskua/ Cons.
*/ɣaskua/
{{{GRUPO}}}
I. sq. intr. Volverse, hacerse, producirse, quedarse Paradigma verbal: ga (sq. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|
| 1.ª sg. | z-ga | z-ga-squa | z-ga-nga | z-ga-iua |
| neg. | z-ga-za | z-ga-squa-za | z-ga-zi-nga | z-ga-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-ga | m-ga-squa | m-ga-nga | m-ga-iua |
| neg. | m-ga-za | m-ga-squa-za | m-ga-zi-nga | m-ga-za-n iua |
| 3.ª | a-ga | a-ga-squa | a-ga-nga | a-ga-iua |
| neg. | a-ga-za | a-ga-squa-za | a-ga-zi-nga | a-ga-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-ga | chi-ga-squa | chi-ga-nga | chi-ga-iua |
| neg. | chi-ga-za | chi-ga-squa-za | chi-ga-zi-nga | chi-ga-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-ga | mi-ga-squa | mi-ga-nga | mi-ga-iua |
| neg. | mi-ga-za | mi-ga-squa-za | mi-ga-zi-nga | mi-ga-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|
| 1.ª sg. | cha-ga-ia | cha-ga-sca | cha-ga-nga | cha-ga-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-ga-ia | ma-ga-sca | ma-ga-nga | ma-ga-nguepqua |
| 3.ª | a-ga-ia | a-ga-sca | a-ga-nga | a-ga-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-ga-ia | chi-ga-sca | chi-ga-nga | chi-ga-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-ga-ia | mi-ga-sca | mi-ga-nga | mi-ga-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-ga-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-ga-ua |
Imp. aso. Part. de pret. agaia.
Haçerse una cosa, produçirse, engendrarse.
Zegasqua.
Hazerse una cosa otra, hazerse tal; como, hazerse buen hombre,
muysca choc zegasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 81r
(Hablando de los imperativos)...y este uerbo
zebgasqua, que convierte la
g en
s y así hace este ymperatibo
so, y el neutro correlatibo deste el qual buelbe también la
g en
s, y así hase este, ymperatiuo
aso. [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Gra. fol. 15r
- 1. Surgir, brotar, emerger.
Echar ojas el arbol.
aquye ca,z, agasqua.
Echar flor el arbol.
oba,z, afinsuca. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) -
Ms. 2922. Voc. fol. 44
- 2. suas a~/fusuc a~. Amanecer (lit. volverse de día).
- 3. opquac a~. Achacarse, empeorar.
Achacarsele, ocasionarsele el mal.
opqua cagasqua. vg.
ixiunsuca,s, fybaque zemi,s, opquacaga,s, zinsuca. Estaba sudando, fuime al ayre, y de ese achaque estoi malo. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) -
Ms. 2922. Voc. fol. 5v
Empeorar con causa q.e sobrevino a alguna indisposicion, lo q.e en Español decimos, cayó sobre mojado =
opquac agasqua. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) -
Ms. 2923. fol. 23r
- 5. aypquac a~. Acostumbrase (lit. volverse costumbre).
Acostunbrarse.
Ys atyne [o]
apquac aga [o]
apquac aguene. Todos estos ynpersonales postpuestos al verbo de cuya acçión se trata, significan estar acostunbrado, abituado, echo; como,
jugar bquysquas ysatyne, estoi acostumbrado a jugar [o]
jugar bquysquas apquac aga [o]
jugar bquysquas apquac aguene. [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 5v
- 6. zfihizuc a~. Convalecer.
- 7. zpquen a~. Acordarse (lit. *surgirse en mi memoria).
Acordarʃe eſto es Venirle a la memoria =
zpquen agasqua= [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 4v
- 8. hatan a~. *Ajuntarse, *volverse uno.
Ver también "Ajuntarse":
gasqua
- 9. zpquyquy cuhumac a~ Animarse (lit. volverse grande el ánimo).
Animarse.
Zepuyquy,z, acuhumynsuca. l.
zepuyquy cuhumaque agasqua. [sic] (Giraldo & Gómez, 2012) -
Ms. 2922. Voc. fol. 15r Ver también "Animarse":
gasqua
II. sq. tr. Volver, convertir, hacer (
que alguien o algo adquiera una naturaleza o condición distinta de la que tenía.
Gram. Verbo transitivo correlativo del anterior.)
Paradigma verbal: ga (sq. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|
| 1.ª sg. | z-b-ga | z-b-ga-squa | z-b-ga-nga | z-b-ga-iua |
| neg. | z-b-ga-za | z-b-ga-squa-za | z-b-ga-zi-nga | z-b-ga-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-ga | m-m-ga-squa | m-m-ga-nga | m-m-ga-iua |
| neg. | m-m-ga-za | m-m-ga-squa-za | m-m-ga-zi-nga | m-m-ga-za-n iua |
| 3.ª | a-b-ga | a-b-ga-squa | a-b-ga-nga | a-b-ga-iua |
| neg. | a-b-ga-za | a-b-ga-squa-za | a-b-ga-zi-nga | a-b-ga-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-ga | chi-b-ga-squa | chi-b-ga-nga | chi-b-ga-iua |
| neg. | chi-b-ga-za | chi-b-ga-squa-za | chi-b-ga-zi-nga | chi-b-ga-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-ga | mi-b-ga-squa | mi-b-ga-nga | mi-b-ga-iua |
| neg. | mi-b-ga-za | mi-b-ga-squa-za | mi-b-ga-zi-nga | mi-b-ga-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|
| 1.ª sg. | cha-ga-ia | cha-ga-sca | cha-ga-nga | cha-ga-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-ga-ia | ma-ga-sca | ma-ga-nga | ma-ga-nguepqua |
| 3.ª | ga-ia | ga-sca | ga-nga | ga-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-ga-ia | chi-ga-sca | chi-ga-nga | chi-ga-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-ga-ia | mi-ga-sca | mi-ga-nga | mi-ga-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | ga-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | ga-ua |
Imp. so. Part. de pret. gaia.
Espesar alguna cosa =
Hutycoque zebgasqua. [sic] (Giraldo & Gómez, 2011) -
Ms. 2924. fol. 38r
duit: -gue- -
hacer/convertir (Gómez)
- 1. suec b~. Bautizar, volver cristiano.
- 2. choc b~. Aderezar, componer, volver bueno.
Adereçar.
Choc bgasqua [o]
choc bquysqua [o]
choc bzasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 7r
Componer, poner vien.
Choc bquysqua [o]
choc bzasqua [o]
choc bgasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 43v
- 2.1. apquyquy choc b~. Apaciguar (lit. volver bien su genio).
Apaciguar =
Aganz yquy bzasqua. l.
apuyquy choque bgasqua. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) -
Ms. 2923. fol. 8v
- 3. obacac b~. Asegurar algo para que no se trastorne.
Arrimar algo a la uasixa porq[ue] no se trastorne, una piedra o palo, etc.
Obacaz bquysqua [o]
obacac bgasqua [o]
obacan bzasqua; obaca quyu; obacac so; obacan zo. [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 20r
- 4. anupquac b~. Achicar, menguar el tamaño.
Achicar.
Anupquac bgasqua, anupquac bquysqua, ys btasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 6v
- 5. atupquac b~. *Volverse uno.
Ayuntar.
Hatan bquysqua [o]
ubac btasqua [o]
ubac bquysqua [o]
atupquac bgasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 9v
- 6. atucac b~. Ajustar, igualar.
- 7. chubiac ab~. Apostar (lit. volver deuda).
Apostar.
Chubiac bgasqua, chi chubun gosqua; apostemos,
chubiac chigaia, chi chubungaia, chubianga. [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 17v
- 8. muyian ab~. Descubrir, aparecer, aclarar, revelar (lit. hacer claro).
Descubrir alguna cosa, haçer que [a]paresca, aclararla.
Muyian, bgasqua [o]
muyian btasqua [o]
muyian bzasqua. [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 54v
- 9. me ab~. Despertar.
- 10. azihu b~. Estornudar.
III. sq. tr. Decir, hablar, llamar (
Gram. Se usa principalmente para citar. Verbo irregular.)
Paradigma verbal: ga (sq. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|
| 1.ª sg. | z-b-ga | z-b-ga-squa | z-b-ga-nga | z-b-ga-iua |
| neg. | z-b-ga-za | z-b-ga-squa-za | z-b-ga-zi-nga | z-b-ga-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-ga | m-m-ga-squa | m-m-ga-nga | m-m-ga-iua |
| neg. | m-m-ga-za | m-m-ga-squa-za | m-m-ga-zi-nga | m-m-ga-za-n iua |
| 3.ª | a-b-ga | a-b-ga-squa | a-b-ga-nga | a-b-ga-iua |
| neg. | a-b-ga-za | a-b-ga-squa-za | a-b-ga-zi-nga | a-b-ga-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-ga | chi-b-ga-squa | chi-b-ga-nga | chi-b-ga-iua |
| neg. | chi-b-ga-za | chi-b-ga-squa-za | chi-b-ga-zi-nga | chi-b-ga-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-ga | mi-b-ga-squa | mi-b-ga-nga | mi-b-ga-iua |
| neg. | mi-b-ga-za | mi-b-ga-squa-za | mi-b-ga-zi-nga | mi-b-ga-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|
| 1.ª sg. | cha-ga-ia | cha-ga-sca | cha-ga-nga | cha-ga-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-ga-ia | ma-ga-sca | ma-ga-nga | ma-ga-nguepqua |
| 3.ª | ga-ia | ga-sca | ga-nga | ga-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-ga-ia | chi-ga-sca | chi-ga-nga | chi-ga-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-ga-ia | mi-ga-sca | mi-ga-nga | mi-ga-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | ga-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | ga-ua |
Imp. so. Part. de pret. haia. Part. de pres. hasca. Part. de fut. hanynga.
Deçir.
Zegusqua. Pretérito,
zeguque. Ymperatiuo,
uzu. Partiçipios:
chaguisca, chauza, chaguinga. Ai tanbién este uerbo
zegasqua puesto al fin. Ymperatiuo,
so. Partiçipios, los toma del siguiente.
Deçir.
Chahasugue, anómalo. Béase el arte. [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 52v
Abrir la boca.
Abgasqua, amgasqua, etc. Abre la boca,
a, so; partiçipios,
achahasca, achahaia, achahanynga. [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 3r
- 1. b~. Proponer, determinar, prometer (manifestar compromiso con palabras)
...
ɣngaban ayân hɣſpqua vmmqɣʒhînga vmganga. (Dueñas G., Gómez D. & Melo L, 2011.) -
Gra. Lu. fol. 143v
... y has de
proponer, de no ofenderle mas. (Dueñas G., Gómez D. & Melo L, 2011.) -
Gra. Lu. fol. 126v
- 2. ehe b~. Aceptar, decir que sí.
- 3. huc b~. Enseñar.
Cada uno tiene su ángel que le enseña.
Muysca ata muysca//
ata angelnuca hoc nohosca fuyze gue. [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 31v
Comentarios: Por el participio hoc nohosca, sabemos que en muysca, el verbo 'enseñar' está relacionado con el verbo 'decir'.
- 4. ocas gue b~. Creer en algo (lit. decir que es verdad).
Creer en cosas de fe, se dise el misterio y luego se añade,
zepuyquynuc ocas gue bgasqua. Vga., creo que Jesucristo murió por nosotros,
Jesucristoz chisan abgyz zepuyquynuc ocas gue bgasqua; [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 45r
- 5. ai b~. Gemir, gritar.
- 5.1. ai b~. Responder gritando (responder al que está llamando a voces *desde la distancia).
- 6. agachi b~. Rogar.
IV. frecuent. tr. Querer frecuentemente, querer constantemente (
Gram. 1. Si se pospone a un verbo, debe agregarse
-z al verbo precedente. 2. En su conjugación de pasado, significa querer en el presente.)
Paradigma verbal: ga (frecuent. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|
| 1.ª sg. | z-b-ga | z-b-ga-squa | z-b-ga-nga | z-b-ga-iua |
| neg. | z-b-ga-za | z-b-ga-squa-za | z-b-ga-zi-nga | z-b-ga-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-ga | m-m-ga-squa | m-m-ga-nga | m-m-ga-iua |
| neg. | m-m-ga-za | m-m-ga-squa-za | m-m-ga-zi-nga | m-m-ga-za-n iua |
| 3.ª | a-b-ga | a-b-ga-squa | a-b-ga-nga | a-b-ga-iua |
| neg. | a-b-ga-za | a-b-ga-squa-za | a-b-ga-zi-nga | a-b-ga-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-ga | chi-b-ga-squa | chi-b-ga-nga | chi-b-ga-iua |
| neg. | chi-b-ga-za | chi-b-ga-squa-za | chi-b-ga-zi-nga | chi-b-ga-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-ga | mi-b-ga-squa | mi-b-ga-nga | mi-b-ga-iua |
| neg. | mi-b-ga-za | mi-b-ga-squa-za | mi-b-ga-zi-nga | mi-b-ga-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|
| 1.ª sg. | cha-ga-ia | cha-ga-sca | cha-ga-nga | cha-ga-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-ga-ia | ma-ga-sca | ma-ga-nga | ma-ga-nguepqua |
| 3.ª | ga-ia | ga-sca | ga-nga | ga-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-ga-ia | chi-ga-sca | chi-ga-nga | chi-ga-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-ga-ia | mi-ga-sca | mi-ga-nga | mi-ga-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | ga-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | ga-ua |
no frec. usqua(2).
V. sq. tr. Asegurar, depositar, cerrar Paradigma verbal: ga (sq. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|
| 1.ª sg. | z-b-ga | z-b-ga-squa | z-b-ga-nga | z-b-ga-iua |
| neg. | z-b-ga-za | z-b-ga-squa-za | z-b-ga-zi-nga | z-b-ga-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-ga | m-m-ga-squa | m-m-ga-nga | m-m-ga-iua |
| neg. | m-m-ga-za | m-m-ga-squa-za | m-m-ga-zi-nga | m-m-ga-za-n iua |
| 3.ª | a-b-ga | a-b-ga-squa | a-b-ga-nga | a-b-ga-iua |
| neg. | a-b-ga-za | a-b-ga-squa-za | a-b-ga-zi-nga | a-b-ga-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-ga | chi-b-ga-squa | chi-b-ga-nga | chi-b-ga-iua |
| neg. | chi-b-ga-za | chi-b-ga-squa-za | chi-b-ga-zi-nga | chi-b-ga-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-ga | mi-b-ga-squa | mi-b-ga-nga | mi-b-ga-iua |
| neg. | mi-b-ga-za | mi-b-ga-squa-za | mi-b-ga-zi-nga | mi-b-ga-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|
| 1.ª sg. | cha-ga-ia | cha-ga-sca | cha-ga-nga | cha-ga-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-ga-ia | ma-ga-sca | ma-ga-nga | ma-ga-nguepqua |
| 3.ª | ga-ia | ga-sca | ga-nga | ga-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-ga-ia | chi-ga-sca | chi-ga-nga | chi-ga-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-ga-ia | mi-ga-sca | mi-ga-nga | mi-ga-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | ga-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | ga-ua |
- 1. abhuque b~. Depositar, confiar a alguien. (Poner bienes u objetos en custodia de una persona natural o jurídica. Lit. vino y lo depositó en mi)
Depositar =
abhuque bgasqua, abhuque mgasqua, bhuque abga, depositolo en mi = [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 53v
- 2. ys b~. Cerrar.
Çerrar la puerta de palíllos Con cabuya =
guez ys bgasqua, l,
gues bgusqua = [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 46v
cuhuc a~.
L.I. loc. v. intr. Tener ganas de, tener deseos de. Paradigma verbal: ga (loc. v. intr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|
| 1.ª sg. | z-ga | z-ga-squa | z-ga-nga | z-ga-iua |
| neg. | z-ga-za | z-ga-squa-za | z-ga-zi-nga | z-ga-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-ga | m-ga-squa | m-ga-nga | m-ga-iua |
| neg. | m-ga-za | m-ga-squa-za | m-ga-zi-nga | m-ga-za-n iua |
| 3.ª | a-ga | a-ga-squa | a-ga-nga | a-ga-iua |
| neg. | a-ga-za | a-ga-squa-za | a-ga-zi-nga | a-ga-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-ga | chi-ga-squa | chi-ga-nga | chi-ga-iua |
| neg. | chi-ga-za | chi-ga-squa-za | chi-ga-zi-nga | chi-ga-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-ga | mi-ga-squa | mi-ga-nga | mi-ga-iua |
| neg. | mi-ga-za | mi-ga-squa-za | mi-ga-zi-nga | mi-ga-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|
| 1.ª sg. | cha-ga-ia | cha-ga-sca | cha-ga-nga | cha-ga-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-ga-ia | ma-ga-sca | ma-ga-nga | ma-ga-nguepqua |
| 3.ª | a-ga-ia | a-ga-sca | a-ga-nga | a-ga-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-ga-ia | chi-ga-sca | chi-ga-nga | chi-ga-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-ga-ia | mi-ga-sca | mi-ga-nga | mi-ga-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | a-ga-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | a-ga-ua |
Desear, dísese con el partiçipio de futuro del v[er]bo juntandole el uerbo
aguene, como se uera por ejemplos çiguientes.
Deseo yerme.
Chasienga cuhuc aguene. Si deseas confesarte,
confesarmaquinga cuhuc aguen[n]an. Si yo deseara confesar,
confesar chaquinga cuhucu aguecuasan; de suerte que la uariaçión de los tiempos a de ser en el verbo
aguene, el qual a de ser çiempre de tercera persona, pero desotro uerbo, siempre se queda el mismo partiçipio de futuro y solamente se le muda la persona. Compañero del
aguene como, si tubieres deseo de confesar, se a de desir, confesar
maquinga cuhuc aguene; ¿tubiste deseo de irte?
masienga cuhuc agaoa? Ai este partisipio
cuhupqua, q[ue] es compañero del partiçipio,
cuhucaguequa, de manera que son sinónimos. También en lugar del
aguene puede ponerse el verbo substaniuo
gue, pero entonses quítase la
c como, confesar
chaquinga cuhugue; quando se responde por otro se dice,
confesar quinga cuhun aguene. [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 57r Ver también "Desear":
guene
cuhuc a~.
L.II. loc. v. tr. Estar en peligro de. Paradigma verbal: ga (loc. v. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|
| 1.ª sg. | z-b-ga | z-b-ga-squa | z-b-ga-nga | z-b-ga-iua |
| neg. | z-b-ga-za | z-b-ga-squa-za | z-b-ga-zi-nga | z-b-ga-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-ga | m-m-ga-squa | m-m-ga-nga | m-m-ga-iua |
| neg. | m-m-ga-za | m-m-ga-squa-za | m-m-ga-zi-nga | m-m-ga-za-n iua |
| 3.ª | a-b-ga | a-b-ga-squa | a-b-ga-nga | a-b-ga-iua |
| neg. | a-b-ga-za | a-b-ga-squa-za | a-b-ga-zi-nga | a-b-ga-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-ga | chi-b-ga-squa | chi-b-ga-nga | chi-b-ga-iua |
| neg. | chi-b-ga-za | chi-b-ga-squa-za | chi-b-ga-zi-nga | chi-b-ga-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-ga | mi-b-ga-squa | mi-b-ga-nga | mi-b-ga-iua |
| neg. | mi-b-ga-za | mi-b-ga-squa-za | mi-b-ga-zi-nga | mi-b-ga-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|
| 1.ª sg. | cha-ga-ia | cha-ga-sca | cha-ga-nga | cha-ga-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-ga-ia | ma-ga-sca | ma-ga-nga | ma-ga-nguepqua |
| 3.ª | ga-ia | ga-sca | ga-nga | ga-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-ga-ia | chi-ga-sca | chi-ga-nga | chi-ga-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-ga-ia | mi-ga-sca | mi-ga-nga | mi-ga-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | ga-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | ga-ua |
Peligro. No ai uocablo particular; puédese desir,
chabgynga cuhuc aguene, estoi en peligro de morir;
chabgynga cuhuc abga, estuue a peligro de morirme. Suelen tanuién desir quando rrefieren el peligro pasado: por poco me susediera esto, como, por poco me ahogara,
puyquy siec bgy [o]
puyngue siec bgy. Y quando ablan del peligro que temen diçen d[e] esta manera: no quiero ya cosa que ahogue,
inazinga yba siec bgy; no uayas no sea que te ahoguen,
um nazinga yba siec mgy. [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 97r Ver también "Estar en peligro":
guene
zubac b~.
L.III. loc. v. tr. Desafiar. Paradigma verbal: ga (loc. v. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|
| 1.ª sg. | z-b-ga | z-b-ga-squa | z-b-ga-nga | z-b-ga-iua |
| neg. | z-b-ga-za | z-b-ga-squa-za | z-b-ga-zi-nga | z-b-ga-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-ga | m-m-ga-squa | m-m-ga-nga | m-m-ga-iua |
| neg. | m-m-ga-za | m-m-ga-squa-za | m-m-ga-zi-nga | m-m-ga-za-n iua |
| 3.ª | a-b-ga | a-b-ga-squa | a-b-ga-nga | a-b-ga-iua |
| neg. | a-b-ga-za | a-b-ga-squa-za | a-b-ga-zi-nga | a-b-ga-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-ga | chi-b-ga-squa | chi-b-ga-nga | chi-b-ga-iua |
| neg. | chi-b-ga-za | chi-b-ga-squa-za | chi-b-ga-zi-nga | chi-b-ga-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-ga | mi-b-ga-squa | mi-b-ga-nga | mi-b-ga-iua |
| neg. | mi-b-ga-za | mi-b-ga-squa-za | mi-b-ga-zi-nga | mi-b-ga-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|
| 1.ª sg. | cha-ga-ia | cha-ga-sca | cha-ga-nga | cha-ga-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-ga-ia | ma-ga-sca | ma-ga-nga | ma-ga-nguepqua |
| 3.ª | ga-ia | ga-sca | ga-nga | ga-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-ga-ia | chi-ga-sca | chi-ga-nga | chi-ga-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-ga-ia | mi-ga-sca | mi-ga-nga | mi-ga-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | ga-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | ga-ua |
Desafiar =
Afihiza ze. pret.o
abzi. bzisqua. l.
Zubaque bgasqua muba cum
bgasqua &c. V.g. Yo desafie á Pedro = Hycha Pedro.//
Zubaʠ bga. Pedro me desafió à mi. =
Pedro hycha obʠc abga. l.
Pedro obaque chebga. [sic] (Gómez & Giraldo, 2012) -
Ms. 2923. fol. 18v
zipquac b~.
L.IV. loc. v. tr. Burlarse de, regodearse, entretenerse con (
Lit. *Convertir en cosa. )
Paradigma verbal: ga (loc. v. tr.)
Serie de Flexión Verbal
| Persona | Perfectivo | Imperfectivo | Irrealis | Destinativo |
|---|
| 1.ª sg. | z-b-ga | z-b-ga-squa | z-b-ga-nga | z-b-ga-iua |
| neg. | z-b-ga-za | z-b-ga-squa-za | z-b-ga-zi-nga | z-b-ga-za-n iua |
| 2.ª sg. | m-m-ga | m-m-ga-squa | m-m-ga-nga | m-m-ga-iua |
| neg. | m-m-ga-za | m-m-ga-squa-za | m-m-ga-zi-nga | m-m-ga-za-n iua |
| 3.ª | a-b-ga | a-b-ga-squa | a-b-ga-nga | a-b-ga-iua |
| neg. | a-b-ga-za | a-b-ga-squa-za | a-b-ga-zi-nga | a-b-ga-za-n iua |
| 1.ª pl. | chi-b-ga | chi-b-ga-squa | chi-b-ga-nga | chi-b-ga-iua |
| neg. | chi-b-ga-za | chi-b-ga-squa-za | chi-b-ga-zi-nga | chi-b-ga-za-n iua |
| 2.ª pl. | mi-b-ga | mi-b-ga-squa | mi-b-ga-nga | mi-b-ga-iua |
| neg. | mi-b-ga-za | mi-b-ga-squa-za | mi-b-ga-zi-nga | mi-b-ga-za-n iua |
Serie de Nominalización
| Persona | Resultativa | Factual | Irrealis | Prospectiva |
|---|
| 1.ª sg. | cha-ga-ia | cha-ga-sca | cha-ga-nga | cha-ga-nguepqua |
| 2.ª sg. | ma-ga-ia | ma-ga-sca | ma-ga-nga | ma-ga-nguepqua |
| 3.ª | ga-ia | ga-sca | ga-nga | ga-nguepqua |
| 1.ª pl. | chi-ga-ia | chi-ga-sca | chi-ga-nga | chi-ga-nguepqua |
| 2.ª pl. | mi-ga-ia | mi-ga-sca | mi-ga-nga | mi-ga-nguepqua |
Modo Imperativo
| Persona | Forma Única |
|---|
| 2.ª sg. (Imp.) | ga-u |
| 2.ª pl. (Imp.) | ga-ua |
Jugar Con otro, burlarse rregodearse entretenerse Con el =
Zipquac bgasqua = [sic] (Gómez & Torres, 2013) -
Ms. 158. Voc. fol. 82v